Cykoria podróżnik

Co to jest cykoria podróżnik i jakie składniki aktywne zawiera?

Cykoria podróżnik (Cichorium intybus L.) to bylina z rodziny astrowatych (Asteraceae), rosnąca dziko w Europie i Azji, a dziś uprawiana przemysłowo głównie ze względu na korzeń bogaty w inulinę. W aptekach i sklepach zielarskich dostępne są różne formy tej rośliny: suszony korzeń, sproszkowany korzeń, wyciąg z korzenia, wyciąg z liści oraz całe ziele. Każda z tych postaci może różnić się stężeniem składników czynnych⁸.

Trzy główne grupy związków biologicznie czynnych odpowiadają za właściwości zdrowotne cykorii:

• Inulina i oligofruktoza – polisacharydy fruktozowe pełniące funkcję prebiotycznego błonnika pokarmowego; stanowią nawet do 40% suchej masy korzenia⁹.
• Laktony seskwiterpenowe (gwajanolidy) – m.in. laktucyna, laktukopicryna i 8-deoksylaktucyna; odpowiadają za charakterystyczną gorzkość rośliny oraz jej działanie przeciwzapalne i hipoglikemizujące¹¹⁰.
• Kwasy hydroksycynamonowe – kwas chlorogenowy (CGA), kwas kaftarowy, kwasy kafeoilochinowe (CQA, diCQA, triCQA); silne przeciwutleniacze fenolowe¹¹.

Roślina zawiera ponadto kumaryny (eskuletyna, eskulina, umbeliferon, skopoletin), antocyjany (m.in. cyjanidyno-3-O-glukozyd), taniny, flawonoidy, beta-karoten oraz witaminy C i B6²¹².

Jak cykoria działa na układ trawienny i jelita?

Kluczowym mechanizmem trawiennym cykorii jest prebiotyczne działanie inuliny i oligofruktozy. Oba związki są niestrawne – docierają do jelita grubego w niezmienionej formie i tam ulegają fermentacji przez mikroflorę jelitową, selektywnie stymulując wzrost korzystnych bakterii, takich jak Bifidobacterium i bakterie kwasu mlekowego¹³.

Błonnik prebiotyczny z cykorii przynosi kilka wymiernych korzyści dla jelit:

• Łagodzenie zaparć – dzienna dawka 12 g inuliny z korzenia cykorii poprawiała częstotliwość i jakość wypróżnień u zdrowych dorosłych z przewlekłymi zaparciami³; podobne wyniki uzyskano w kontrolowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą u starszych osób¹⁴.
• Wspomaganie mikrobioty – wzrost populacji bifidobakterii ogranicza namnażanie bakterii potencjalnie patogennych i zmniejsza stan zapalny w jelitach¹³.
• Regulacja apetytu – oligofruktoza obniżała poziom greliny (tzw. hormonu głodu), co przekładało się na zmniejszone spożycie kalorii w badaniach klinicznych³.
• Łagodzenie dolegliwości dyspeptycznych – w Europie korzeń cykorii stosowany jest tradycyjnie przy wzdęciach, uczuciu pełności w żołądku, braku apetytu i powolnym trawieniu¹⁵.

Cykoria stymuluje też wydzielanie żółci z pęcherzyka żółciowego, co wspomaga trawienie tłuszczów i ma łagodne działanie przeczyszczające¹⁶.

Jak cykoria wpływa na wątrobę?

Ekstrakty z korzenia i nasion cykorii wykazują działanie hepatoprotekcyjne – w badaniach na zwierzętach obniżały poziom enzymów wątrobowych: ALT (aminotransferazy alaninowej), AST (aminotransferazy asparaginianowej) i ALP (fosfatazy alkalicznej), które są markerami uszkodzenia wątroby⁵. Mechanizm ochronny polega przede wszystkim na wzmacnianiu układu antyoksydacyjnego: wyciągi z cykorii zwiększały aktywność peroksydazy glutationowej (GPx), katalazy (CAT) i transferazy glutationowej (GST), zmniejszając peroksydację lipidów i usuwając reaktywne formy tlenu¹⁸.

W jednym z badań ekstrakt z dzikiej postaci ziela cykorii w stężeniu 3,3 µg/ml zwiększał aktywność reduktazy glutationowej o 91% i katalazy o 37% w warunkach in vitro; działanie hepatoprotekcyjne potwierdzono następnie w modelu toksycznego zapalenia wątroby wywołanego czterochlorkiem węgla u szczurów¹⁹. Eskuletyna – kumaryna obecna w cykorii – w dawce 6 mg/kg chroniła szczury przed uszkodzeniem wątroby wywołanym paracetamolem i CCl₄⁵.

Warto podkreślić, że zdecydowana większość badań hepatoprotekcyjnych przeprowadzona była na zwierzętach. Bezpośrednie przełożenie tych wyników na człowieka wymaga dalszych badań klinicznych. Monografia EMA dla korzenia cykorii wymienia działanie na wątrobę i drogi żółciowe wśród tradycyjnych wskazań terapeutycznych²⁰.

Działanie na układ krążenia – co wiemy?

W jedynym dostępnym badaniu z udziałem ludzi 27 zdrowych ochotników piło przez 7 dni napar z palonego korzenia cykorii (20 g korzenia na 300 ml wody dziennie). Zaobserwowano zmniejszenie lepkości krwi i osocza oraz poprawę odkształcalności erytrocytów, co wskazuje na działanie przeciwzakrzepowe i przeciwzapalne; za efekt ten odpowiadały fenoliki, w tym kwas kawowy²¹. W badaniach na zwierzętach wodnorozpuszczalny wyciąg z korzenia podwyższał stężenie cholesterolu HDL i obniżał LDL, a aktywnym składnikiem była inulina²¹. Wyciąg wodny z liści hamował peroksydację lipidów oraz aktywność COX-1 i COX-2, co przypisano antocyjanom (cyjanidyno-3-O-glukozydowi)²². Dane te są wstępne – nie stanowią podstawy do stosowania cykorii jako leku kardiologicznego.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Cykoria podróżnik jest uważana za bezpieczną w ilościach spożywczych dla większości dorosłych. Przy stosowaniu w dawkach suplementacyjnych lub leczniczych należy jednak wziąć pod uwagę kilka istotnych ograniczeń⁶⁷²⁶.

Bezwzględnie skonsultuj stosowanie cykorii z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe – cykoria może nasilać ich działanie hipoglikemizujące i prowadzić do niedocukrzenia; konieczna jest kontrola poziomu glukozy²⁷.
• Stosujesz warfarynę, salicylany lub inne leki przeciwzakrzepowe – cykoria może nasilać ich działanie⁷.
• Masz kamicę żółciową – cykoria pobudza wydzielanie żółci, co może nasilać dolegliwości⁶.
• Jesteś uczulona/uczulony na rośliny z rodziny astrowatych (ambrozja, chryzantemy, nagietki, rumianek, mniszek lekarski) – istnieje ryzyko reakcji alergicznej²⁶²⁸.
• Planujesz zabieg chirurgiczny – odstawiaj preparaty z cykorią co najmniej 2 tygodnie przed planowaną operacją ze względu na ryzyko zaburzeń kontroli glikemii⁶.

Nie stosuj cykorii w dawkach leczniczych:

• W ciąży – duże dawki doustne są potencjalnie niebezpieczne; cykoria może pobudzać krwawienie miesiączkowe i działać poronnie⁶²⁶.
• W okresie karmienia piersią – bezpieczeństwo nie zostało ustalone²⁶.

Działania niepożądane, które powinny skłonić do przerwania stosowania i konsultacji: nasilone wzdęcia, bóle brzucha, biegunka, objawy alergiczne (wysypka, świąd skóry, pokrzywka), a w przypadku kontaktu z rośliną – podrażnienie skóry⁶²⁸.

Cykoria podróżnik to wszechstronny surowiec zielarski – jej korzeń, liście i nasiona mogą wspierać prawidłową funkcję jelit, wątroby i metabolizm glukozy, pod warunkiem rozsądnego stosowania. Wybierając preparat, zwróć uwagę na standaryzację zawartości inuliny lub laktonów seskwiterpenowych. Pamiętaj, że najlepiej zbadaną i udokumentowaną klinicznie aktywnością cykorii jest działanie prebiotyczne inuliny – pozostałe właściwości wymagają jeszcze potwierdzenia w dobrze zaprojektowanych badaniach z udziałem ludzi. Przed zastosowaniem suplementu z cykorią, szczególnie jeśli leczysz się na cukrzycę, choroby wątroby lub przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem.