Chlorheksydyna – porównanie substancji czynnych

Chlorheksydyna, chlorek benzalkoniowy i oktenidyna to nowoczesne antyseptyki stosowane miejscowo. Różnią się wskazaniami, bezpieczeństwem i zakresem działania.

Charakterystyka porównywanych substancji czynnych

W porównaniu znalazły się trzy nowoczesne substancje czynne o działaniu antyseptycznym i dezynfekującym: chlorheksydyna, chlorek benzalkoniowy oraz oktenidyna¹²³. Wszystkie należą do leków stosowanych miejscowo na skórę, błony śluzowe czy do płukania jamy ustnej, a ich głównym zadaniem jest niszczenie bakterii, wirusów i grzybów lub zapobieganie ich namnażaniu się. Są wykorzystywane w dezynfekcji skóry przed zabiegami, odkażaniu ran, a także wspomagająco w leczeniu zakażeń jamy ustnej i gardła.

• Chlorheksydyna to środek antyseptyczny, który działa zarówno bakteriobójczo, jak i bakteriostatycznie. Może być stosowana w formie płynów, aerozoli, tabletek do ssania oraz żeli na skórę lub błony śluzowe⁴⁵.
• Chlorek benzalkoniowy to związek z grupy czwartorzędowych soli amoniowych, wykazujący silne działanie odkażające i dezynfekujące, dostępny najczęściej w postaci płynów do stosowania na skórę lub pastylek do ssania⁶.
• Oktenidyna to nowoczesny środek antyseptyczny, często łączony z fenoksyetanolem, przeznaczony do dezynfekcji ran, skóry i błon śluzowych. Występuje w formie płynów, żeli, aerozoli oraz pastylek do ssania⁷⁸.

Wszystkie trzy substancje mają szerokie spektrum działania, jednak różnią się szczegółowym zakresem zastosowań i profilem bezpieczeństwa¹²³.

Wskazania do stosowania – podobieństwa i różnice

Wszystkie porównywane substancje czynne są stosowane miejscowo do dezynfekcji skóry, ran i błon śluzowych, ale różnią się szczegółowymi wskazaniami oraz formami podania:

• Chlorheksydyna jest używana do odkażania skóry przed zabiegami chirurgicznymi, dezynfekcji rąk, leczenia zakażeń jamy ustnej (np. zapalenia dziąseł, afty, pleśniawki), płukania jamy ustnej oraz w leczeniu objawów zapalenia gardła i krtani. Może być stosowana także do odkażania błon śluzowych i niewielkich ran⁹¹⁰¹¹.
• Chlorek benzalkoniowy jest przeznaczony głównie do leczenia objawowego stanów zapalnych jamy ustnej, gardła i dziąseł (w formie pastylek do ssania), a także do odkażania skóry, ran i drobnych urazów (jako płyn lub aerozol)¹²¹³.
• Oktenidyna znajduje zastosowanie w odkażaniu i wspomagającym leczeniu małych, powierzchownych ran, dezynfekcji skóry i błon śluzowych (w tym narządów płciowych, jamy ustnej), pielęgnacji kikuta pępowinowego u noworodków, a także w krótkotrwałym leczeniu stanów zapalnych gardła i jamy ustnej (np. w postaci pastylek do ssania)¹⁴¹⁵.

Warto podkreślić, że oktenidyna i chlorheksydyna mogą być stosowane zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, jednak niektóre formy i dawki mają ograniczenia wiekowe. Chlorek benzalkoniowy w postaci pastylek jest zwykle przeznaczony dla starszych dzieci i dorosłych¹⁶¹⁷.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy substancje wykazują działanie antyseptyczne, ale różnią się mechanizmem działania i zakresem aktywności:

• Chlorheksydyna niszczy bakterie przez uszkadzanie ich błony komórkowej i zaburzanie funkcjonowania komórki. Działa przede wszystkim na bakterie Gram-dodatnie, niektóre bakterie Gram-ujemne, grzyby (Candida albicans) oraz niektóre wirusy. Skuteczność zależy od stężenia – w niższych stężeniach działa bakteriostatycznie, a w wyższych – bakteriobójczo¹¹⁹.
• Chlorek benzalkoniowy działa jako detergent kationowy, powodując depolaryzację błon komórkowych drobnoustrojów i zwiększając ich przepuszczalność. W ten sposób niszczy bakterie (zarówno Gram-dodatnie, jak i Gram-ujemne) oraz drożdżaki (Candida albicans)².
• Oktenidyna to związek kationowo-czynny, który oddziałuje na ścianę komórkową i błonę drobnoustrojów, prowadząc do ich śmierci. Wykazuje działanie bakteriobójcze, grzybobójcze oraz wirusobójcze, w tym na wirusy otoczkowe. Często łączona z fenoksyetanolem, który wspomaga jej działanie w głębszych warstwach skóry i błon śluzowych³²⁰.

Pod względem właściwości farmakokinetycznych, wszystkie trzy substancje są słabo wchłaniane przez nieuszkodzoną skórę i błony śluzowe. Oktenidyna i chlorheksydyna praktycznie nie przedostają się do krwiobiegu, co ogranicza ryzyko działań ogólnoustrojowych²¹²². Chlorek benzalkoniowy wchłania się tylko w bardzo małych ilościach²³.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co warto wiedzieć?

Podobnie jak inne leki, środki antyseptyczne mogą mieć przeciwwskazania i wymagać zachowania szczególnej ostrożności:

• Chlorheksydyna jest przeciwwskazana u osób z nadwrażliwością na tę substancję. Nie powinna być stosowana na otwarte rany, do odkażania błon śluzowych jamy ustnej (w formach przeznaczonych wyłącznie na skórę), w ginekologii oraz u niemowląt i małych dzieci w niektórych formach. Długotrwałe stosowanie może powodować przebarwienia zębów i języka²⁴²⁵.
• Chlorek benzalkoniowy nie powinien być stosowany u osób z nadwrażliwością na tę substancję oraz u pacjentów z niektórymi zaburzeniami metabolizmu cukrów (ze względu na obecność cukrów w pastylkach). W formie do stosowania na skórę jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 1. roku życia oraz na duże, rozległe rany²⁶²⁷.
• Oktenidyna jest przeciwwskazana w przypadku nadwrażliwości na tę substancję i nie powinna być stosowana do płukania jamy brzusznej, pęcherza moczowego lub na błonę bębenkową. U wcześniaków i noworodków należy zachować szczególną ostrożność, ponieważ notowano reakcje skórne przy stosowaniu wodnych roztworów oktenidyny²⁸²⁹.

W przypadku wszystkich tych środków należy unikać kontaktu z oczami, a w razie dostania się do oka – natychmiast przemyć dużą ilością wody³⁰³¹.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Stosowanie środków antyseptycznych u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz osób z chorobami nerek lub wątroby wymaga szczególnej uwagi.

• Chlorheksydyna może być stosowana u dzieci, ale niektóre formy (np. tabletki do ssania) są przeznaczone tylko dla dzieci powyżej określonego wieku. W ciąży i podczas karmienia piersią stosowanie jest możliwe tylko po konsultacji z lekarzem, gdyż brak jest wystarczających danych o bezpieczeństwie. U osób z chorobami wątroby lub przewodu pokarmowego mogą wystąpić działania niepożądane³²³³.
• Chlorek benzalkoniowy nie jest zalecany u dzieci poniżej 1. roku życia (w formach do stosowania na skórę), a w ciąży i laktacji należy zachować ostrożność, ze względu na brak wystarczających danych o bezpieczeństwie. Zazwyczaj nie przewiduje się działań niepożądanych u kierowców i osób obsługujących maszyny³⁴.
• Oktenidyna w niektórych preparatach może być stosowana już od okresu noworodkowego (np. do pielęgnacji kikuta pępowinowego), jednak u wcześniaków zalecana jest ostrożność. W ciąży i podczas karmienia piersią decyzję o zastosowaniu powinien podjąć lekarz. Dla większości form nie wykazano negatywnego wpływu na prowadzenie pojazdów³⁵³⁶.

W przypadku zaburzeń funkcji nerek lub wątroby nie wykazano szczególnych przeciwwskazań dla tych substancji, gdyż ich wchłanianie ogólnoustrojowe jest bardzo ograniczone²¹²².

Podsumowanie – wybór antyseptyku w zależności od potrzeb

Chlorheksydyna, chlorek benzalkoniowy i oktenidyna to skuteczne środki antyseptyczne o szerokim zakresie zastosowań. Różnią się one szczegółowymi wskazaniami, profilem bezpieczeństwa oraz zakresem działania przeciwbakteryjnego, przeciwwirusowego i przeciwgrzybiczego. Przy wyborze odpowiedniego preparatu należy zwrócić uwagę na wiek pacjenta, miejsce stosowania, obecność chorób przewlekłych oraz indywidualne przeciwwskazania. Dzięki różnorodności dostępnych form każda z tych substancji może być dopasowana do konkretnych potrzeb pacjenta.

Porównanie najważniejszych cech substancji czynnych