Bisakodyl – porównanie substancji czynnych

Bisakodyl, laktuloza i dokuzynian sodu to popularne środki przeczyszczające. Różnią się mechanizmem działania, wskazaniami i bezpieczeństwem stosowania.

Porównywane substancje – grupa, działanie i podobieństwa

Bisakodyl, laktuloza oraz dokuzynian sodu należą do grupy leków przeczyszczających, ale działają w odmienny sposób¹²³. Bisakodyl jest lekiem kontaktowym, który pobudza jelito grube do pracy i powoduje szybkie wypróżnienie. Laktuloza to środek osmotyczny – jej zadaniem jest zwiększenie ilości wody w jelicie grubym, co rozluźnia stolec i ułatwia wypróżnienie. Dokuzynian sodu natomiast działa jako zmiękczacz mas kałowych, ułatwiając przenikanie wody i tłuszczów do stolca, przez co jego konsystencja staje się łagodniejsza i mniej bolesna do wydalenia⁴.

Wszystkie trzy substancje stosuje się w przypadku zaparć, jednak różnią się czasem działania, sposobem podania i dodatkowymi wskazaniami. Łączy je natomiast cel – ułatwienie wypróżnienia oraz złagodzenie dolegliwości związanych z zaparciami.

Wskazania do stosowania – kiedy wybiera się poszczególne substancje?

Bisakodyl jest stosowany w krótkotrwałym leczeniu zaparć różnego pochodzenia, także u osób obłożnie chorych, starszych, po zmianie diety, w okresie pooperacyjnym, a także do przygotowania jelit przed zabiegami i badaniami diagnostycznymi⁵. Może być podawany doustnie lub doodbytniczo, co pozwala na szybkie działanie (w przypadku czopków nawet w 20 minut)⁶.

Laktuloza ma szersze zastosowanie, ponieważ oprócz leczenia przewlekłych zaparć, jest także wykorzystywana w leczeniu encefalopatii wątrobowej, czyli powikłań związanych z chorobami wątroby, gdzie pomaga obniżyć poziom amoniaku we krwi⁷. Może być stosowana u dorosłych i dzieci, a efekt przeczyszczający pojawia się zwykle po 1-2 dniach⁸.

Dokuzynian sodu przeznaczony jest głównie do krótkotrwałego leczenia zaparć, szczególnie u pacjentów, u których wskazane jest unikanie wysiłku przy wypróżnianiu – np. przy hemoroidach, szczelinach odbytu czy po operacjach⁹. Może być stosowany doustnie (kapsułki) lub doodbytniczo (czopki). Działa wolniej niż bisakodyl, a efekt przeczyszczający pojawia się zwykle po 1–3 dniach¹⁰.

• Bisakodyl: szybkie działanie, stosowany doraźnie i przed zabiegami⁵.
• Laktuloza: leczenie przewlekłych zaparć i encefalopatii wątrobowej, efekt po 1–2 dniach⁷.
• Dokuzynian sodu: zmiękcza stolec, szczególnie dla osób, które nie powinny się wysilać przy wypróżnianiu⁹.

Mechanizm działania i farmakokinetyka – co dzieje się w organizmie?

Bisakodyl działa pobudzająco na zwoje nerwowe w ścianie jelita grubego, dzięki czemu nasila skurcze jelit, pobudza perystaltykę i zwiększa ilość wody w świetle jelita, co przyspiesza wypróżnienie¹. Działa głównie w jelicie grubym i nie wpływa na trawienie czy wchłanianie składników odżywczych w jelicie cienkim¹¹.

Laktuloza nie jest trawiona w jelicie cienkim, tylko dociera do jelita grubego, gdzie rozkładana jest przez bakterie do kwasów organicznych. Powstałe kwasy zakwaszają środowisko, zwiększają ilość wody w jelicie, zmiękczają stolec i pobudzają ruchy jelit². Efekt pojawia się po 24–48 godzinach, a lek działa łagodnie i długotrwale⁸.

Dokuzynian sodu, w przeciwieństwie do bisakodylu i laktulozy, nie pobudza ruchów jelit, lecz działa jako detergent, który ułatwia przenikanie wody i tłuszczów do mas kałowych. Dzięki temu stolec staje się miękki, co zmniejsza ból przy wypróżnianiu³. Działa miejscowo w jelicie grubym, a część substancji może się wchłaniać i być wydalana z żółcią¹².

• Bisakodyl: szybki efekt (6–12 h doustnie, 20–45 min doodbytniczo), pobudza ruchy jelit⁶.
• Laktuloza: efekt po 1–2 dniach, działa przez zakwaszenie i zwiększenie ilości wody w jelicie².
• Dokuzynian sodu: efekt po 1–3 dniach, nie pobudza perystaltyki, tylko zmiękcza stolec⁴.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – różnice i podobieństwa

Wszystkie trzy substancje mają wspólne przeciwwskazania: nie stosuje się ich w przypadku niedrożności jelit, stanów zapalnych jelit czy ciężkiego odwodnienia¹³¹⁴¹⁵. Dodatkowo, bisakodyl i dokuzynian sodu nie powinny być stosowane w ostrych bólach brzucha o nieznanej przyczynie, nudnościach, wymiotach oraz przy podejrzeniu poważnych chorób przewodu pokarmowego¹³¹⁵. Laktuloza jest przeciwwskazana u osób z galaktozemią i nietolerancją laktozy¹⁴.

Różnice dotyczą także specyficznych sytuacji:

• Bisakodyl – nie stosować u dzieci poniżej 4 lat; długotrwałe stosowanie grozi zaburzeniami elektrolitowymi¹⁶.
• Laktuloza – ostrożność u diabetyków (zawiera cukry), nie zaleca się stosowania w galaktozemii¹⁷.
• Dokuzynian sodu – nie stosować przy hemoroidach i szczelinach odbytu w przypadku czopków, nie zaleca się długotrwałego stosowania¹⁸.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Stosowanie u dzieci:

• Bisakodyl – nie dla dzieci poniżej 4 lat; u dzieci poniżej 10 lat wyłącznie z zalecenia lekarza¹⁹.
• Laktuloza – może być stosowana u dzieci i niemowląt, ale pod kontrolą lekarza²⁰.
• Dokuzynian sodu – kapsułki od 6 roku życia, czopki od 12 roku życia²¹¹⁰.

Stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią:

• Bisakodyl – nie zaleca się stosowania w ciąży, chyba że jest to bezwzględnie konieczne; karmiące piersią powinny unikać stosowania²².
• Laktuloza – może być stosowana w ciąży i podczas karmienia piersią, jeśli lekarz uzna to za konieczne²³.
• Dokuzynian sodu – nie zaleca się w ciąży i podczas karmienia piersią z powodu braku wystarczających danych lub ryzyka przechodzenia do mleka²⁴²⁵.

Stosowanie u osób z zaburzeniami nerek lub wątroby:

• Bisakodyl – nie wymaga modyfikacji dawki u osób z niewydolnością nerek lub wątroby²⁶.
• Laktuloza – nie wymaga zmiany dawkowania, ogólnoustrojowe działanie jest niewielkie²⁷.
• Dokuzynian sodu – brak szczególnych danych, ale zaleca się ostrożność przy długotrwałym stosowaniu²⁸.

Stosowanie u kierowców:

• Bisakodyl i dokuzynian sodu nie mają wpływu na prowadzenie pojazdów²⁹³⁰.
• Laktuloza nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów³¹.

Podsumowanie – wybór środka przeczyszczającego w zależności od potrzeb

Wybór środka przeczyszczającego – na co zwrócić uwagę?

Podsumowując, bisakodyl, laktuloza i dokuzynian sodu mają różne zastosowania, czas działania oraz profil bezpieczeństwa. Bisakodyl sprawdza się w szybkim i doraźnym leczeniu zaparć oraz przygotowaniu do badań. Laktuloza jest preferowana w przewlekłych zaparciach i u osób z chorobami wątroby, a jej bezpieczeństwo jest potwierdzone także w ciąży i u dzieci. Dokuzynian sodu to dobry wybór dla osób, które muszą unikać wysiłku przy wypróżnianiu. Wybór odpowiedniego leku powinien uwzględniać indywidualne potrzeby i ewentualne przeciwwskazania.