Bez czarny

Czym jest bez czarny i co go wyróżnia spośród innych roślin leczniczych?

Bez czarny (Sambucus nigra L.) to krzew z rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), rosnący dziko w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Jego ciemnofioletowe owoce od stuleci trafiały do domowych apteczek – jako syropy, nalewki i herbatki na przeziębienie, grypę i stany zapalne dróg oddechowych⁷. To, co wyróżnia bez czarny na tle innych popularnych surowców, to wyjątkowo wysoka zawartość antocyjanów – barwników roślinnych z grupy flawonoidów, które nadają owocom intensywną, granatowo-czarną barwę i odpowiadają za większość ich aktywności biologicznej¹.

W aptekach i sklepach ze zdrową żywnością bez czarny dostępny jest w wielu postaciach: jako syrop, sok, koncentrat z owoców bzu czarnego, kapsułki, tabletki, pastylki do ssania i herbatki. Każda z tych form może zawierać inną ilość substancji czynnych, dlatego warto sprawdzać standaryzację produktu – najlepiej pod kątem zawartości antocyjanów⁸.

Jakie substancje czynne zawiera bez czarny i jak działają w organizmie?

Za właściwości bzu czarnego odpowiada złożony zestaw związków polifenolowych. Najważniejsze z nich to antocyjany – przede wszystkim cyjanidyno-3-glukozyd i cyjanidyno-3-sambubiozyyd – oraz flawonole: rutyna (izokwercytyna, astragalina) i chlorogenian⁹¹⁰. Antocyjany bzu czarnego wykazują w badaniach laboratoryjnych zdolność do neutralizowania wolnych rodników (aktywność antyoksydacyjna na poziomie 82–89% inhibicji DPPH) oraz hamowania prozapalnych cytokin¹¹.

W owocach bzu obecne są też witaminy z grupy B, kwas askorbinowy (witamina C), kwas foliowy, potas i fruktoza¹². Sterole roślinne zawarte w owocach mogą ograniczać wchłanianie cholesterolu – badania wskazują, że już 2 g steroli dziennie może obniżyć stężenie cholesterolu LDL o 5–15%, choć bezpośrednie badania kliniczne nad bzem czarnym w tym zakresie dały wyniki niejednoznaczne¹³.

Antocyjany z bzu czarnego są wchłaniane po podaniu doustnym – wykrywa się je w osoczu krwi i moczu po spożyciu soku lub ekstraktu¹⁴. Szczytowe stężenie w osoczu pojawia się w ciągu 2–3 godzin od spożycia¹⁵. To ważne z praktycznego punktu widzenia: substancje aktywne rzeczywiście trafiają do krwiobiegu, a nie są rozkładane w jelitach bez reszty.

Co mówią badania kliniczne o działaniu bzu czarnego na grypę i przeziębienie?

Badania kliniczne nad bzem czarnym koncentrują się przede wszystkim na infekcjach górnych dróg oddechowych. W randomizowanym badaniu z udziałem 60 osób z objawami grypopodobnymi podawanie 15 ml syropu z bzu czarnego 4 razy dziennie przez 5 dni spowodowało ustąpienie objawów średnio o 4 dni wcześniej niż w grupie placebo (p < 0,001)². W innym badaniu, podczas epidemii grypy, standaryzowany ekstrakt (60 ml dziennie przez 3 dni) przyniósł poprawę gorączki i innych objawów w ciągu 2 dni, podczas gdy w grupie placebo trwało to 6 dni².

Pastylki zawierające 175 mg ekstraktu z bzu czarnego, podawane 4 razy dziennie przez 2 dni, po 24 godzinach zmniejszały gorączkę, ból głowy, bóle mięśni i przekrwienie błony śluzowej nosa¹⁷. W podwójnie zaślepionym badaniu z podróżnymi lotniczymi kapsułki z 300 mg ekstraktu, przyjmowane dwa razy dziennie, nie zapobiegły przeziębieniu, ale skróciły jego czas trwania i złagodziły objawy¹⁷.

Warto jednak zachować ostrożność w interpretacji tych wyników. Badania były niewielkie, a ich metodologia różniła się między sobą. Przegląd z 2021 roku opublikowany w BMC Complementary Medicine and Therapies, obejmujący pięć randomizowanych badań, potwierdził możliwe skrócenie czasu trwania przeziębienia o około dwa dni, ale jedyne badanie dotyczące zapobiegania przeziębieniu było niejednoznaczne¹⁸. Bez czarny nie jest lekiem i nie zastępuje szczepienia przeciw grypie ani standardowego leczenia.

Jakie dawki bzu czarnego stosuje się w badaniach i jak wybrać preparat?

Nie istnieje jedna, urzędowo zatwierdzona dawka dzienna bzu czarnego. W badaniach klinicznych stosowano różne formy i dawki¹⁹:

• Syrop (sok): 15–60 ml dziennie (w podzielonych dawkach), przez 3–5 dni w leczeniu lub do 12 tygodni w profilaktyce.
• Kapsułki/tabletki: dawki do 1200 mg dziennie przez maksymalnie 2 tygodnie były stosowane w badaniach²⁰.
• Pastylki do ssania: 175 mg ekstraktu 4 razy dziennie przez 2 dni (w badaniach dotyczących grypy)¹⁷.

Przy wyborze preparatu zwróć uwagę na standaryzację – dobrej jakości ekstrakty są standaryzowane na zawartość antocyjanów, najczęściej od 4% do 15% w proszku lub co najmniej 3,2% w formie płynnej²¹. Badania jakości wykazały, że ok. 17% suplementów z bzu czarnego na rynku może być zafałszowanych – np. czarnym ryżem, syntetycznymi barwnikami lub innymi barwnikami roślinnymi imitującymi antocyjany²². Warto wybierać produkty od renomowanych producentów, najlepiej z certyfikatem jakości.

Jakie działania niepożądane i interakcje może mieć bez czarny?

Przetworzone preparaty z bzu czarnego są ogólnie dobrze tolerowane. W badaniach klinicznych zgłaszano jedynie łagodne i rzadkie objawy żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty lub biegunkę⁴. Opisano pojedynczy przypadek ostrego zapalenia trzustki po suplementacji ekstraktem z bzu, choć mechanizm tego powikłania pozostaje nieznany²⁵²⁶. Odnotowano też przypadek autoimmunologicznego zapalenia wątroby po suplementacji u osoby z chorobą Hashimoto i torbielowatością nerek²⁶.

Bez czarny może nasilać aktywność układu odpornościowego, co rodzi ryzyko interakcji z lekami⁵:

• Leki immunosupresyjne (azatiopryna, cyklosporyna, takrolimus, kortykosteroidy) – bez czarny może osłabiać ich działanie.
• Pazopanib (lek stosowany w onkologii) – opisano przypadek nasilonego uszkodzenia wątroby przy jednoczesnym stosowaniu¹⁵²⁷.
• Leki moczopędne – bez czarny może nasilać efekt diuretyczny²⁸.
• Leki przeciwcukrzycowe – potencjalne addytywne działanie hipoglikemizujące (obniżające cukier)²⁸.
• Inhibitory CYP3A4 – w badaniach in vitro wykazano hamowanie enzymu CYP3A4 przez preparaty zawierające Sambucus nigra, co może wpływać na metabolizm niektórych leków²⁹.

Osoby z alergią na pyłki traw powinny zachować ostrożność – bez czarny zawiera alergeny (Sam n1) wykazujące reaktywność krzyżową z pyłkami²⁶³⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj stosowanie bzu czarnego z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Masz chorobę autoimmunologiczną (np. reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty, stwardnienie rozsiane, chorobę Hashimoto) – bez czarny może teoretycznie nasilać przebieg tych schorzeń³¹.
• Przyjmujesz leki immunosupresyjne, leki moczopędne, leki obniżające poziom cukru lub pazopanib⁵²⁸.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – ze względu na brak danych o bezpieczeństwie w tych grupach preparaty z bzu czarnego należy unikać⁶.
• Masz alergię na pyłki traw lub inne alergie sezonowe²⁶.
• Stosujesz lek biologiczny lub jesteś po przeszczepie narządu.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na pogotowie (112), jeśli po spożyciu surowych owoców, liści lub łodyg bzu pojawią się: silne nudności, wymioty, biegunka, zawroty głowy, drętwienie lub inne objawy neurologiczne¹⁶. Jeśli po zastosowaniu przetworzonego preparatu z bzu czarnego wystąpi silny ból brzucha, zażółcenie skóry lub oczu, przerwij stosowanie i niezwłocznie zgłoś się do lekarza²⁵.

Bez czarny to dobrze zbadany tradycyjny surowiec roślinny, który może być pomocnym uzupełnieniem w sezonie infekcji – szczególnie jeśli sięgniesz po standaryzowany preparat w ciągu pierwszych 48 godzin od pojawienia się objawów grypy lub przeziębienia. Wybieraj produkty od sprawdzonych producentów, nigdy nie spożywaj surowych owoców ani innych części rośliny bez obróbki termicznej i poinformuj swojego lekarza lub farmaceutę o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach przed rozpoczęciem suplementacji.