Przewlekłe rany – cicha epidemia współczesnego świata

Wyobraźmy sobie ranę, która nie goi się przez tygodnie, miesiące, a czasem nawet lata. Dla milionów ludzi na całym świecie to nie abstrakcja, lecz bolesna codzienność. Przewlekłe rany – definiowane jako uszkodzenia skóry, które nie wykazują postępów w gojeniu po 4-12 tygodniach leczenia – stanowią jeden z najpoważniejszych i najszybciej narastających problemów współczesnej medycyny.^[1]

Skala zjawiska jest zatrważająca. Szacuje się, że w krajach rozwiniętych problem ten dotyczy 1-2% całej populacji. Na świecie z przewlekłymi ranami żyje około 6,7 miliona osób, a globalne wydatki na leczenie ran wyniosły w 2022 roku aż 148,65 miliarda dolarów. W samej Polsce może być nawet około 500 tysięcy pacjentów z ranami przewlekłymi. Najczęstsze postacie to owrzodzenia żylne goleni, zespół stopy cukrzycowej oraz odleżyny.^[2][3][4]

Konsekwencje wykraczają daleko poza sam ból i dyskomfort. Przewlekłe rany prowadzą do lęku, depresji i izolacji społecznej. W najcięższych przypadkach owrzodzenia cukrzycowe kończą się amputacją – co roku na świecie wykonuje się z tego powodu ponad 1,6 miliona amputacji. Pięcioletnia śmiertelność po rozwinięciu owrzodzenia cukrzycowego wynosi około 40%, a po amputacji sięga nawet 56,6% – więcej niż łączna śmiertelność dla wszystkich nowotworów.^[3][5][6]

Biofilm, oporne bakterie i ograniczenia współczesnych terapii

Dlaczego te rany tak trudno się goją? Kluczową rolę odgrywa biofilm bakteryjny – złożona struktura, w której drobnoustroje otaczają się warstwą ochronną z substancji organicznych i nieorganicznych. Wewnątrz biofilmu wiele bakterii przechodzi w stan “hibernacji”, stając się metabolicznie nieaktywnymi i opornymi na działanie antybiotyków. Biofilm występuje w 60-100% ran przewlekłych, a co więcej – potrafi odbudować swoją strukturę w zaledwie kilkanaście godzin.^[2][4]

Najczęściej izolowane z ran przewlekłych bakterie to Staphylococcus aureus i Pseudomonas aeruginosa, które mają tendencję do tworzenia wielolekoopornych kolonii. W polskich badaniach wśród pacjentów pooperacyjnych aż 31,2% izolatów stanowił gronkowiec złocisty oporny na metycylinę (MRSA). Światowa Organizacja Zdrowia alarmuje, że obserwujemy wzrost liczby szczepów opornych nawet na antybiotyki ostatniej linii, takie jak karbapenemy.^[2][4][6]

Rutynowe stosowanie antybiotyków w leczeniu ran nie tylko napotyka barierę oporności, ale może wręcz pogłębiać problem, zaburzając naturalny mikrobiom. Nowoczesne opatrunki, choć technologicznie zaawansowane, nie zawsze radzą sobie ze złożoną, wieloczynnikową patologią ran przewlekłych. Co wymowne – w ciągu ostatnich ponad 20 lat nie zarejestrowano żadnego nowego leku w tej dziedzinie.^[6][7]

Rośliny lecznicze – stare remedium, nowa nadzieja

W obliczu tych wyzwań naukowcy coraz częściej zwracają się ku substancjom pochodzenia roślinnego. Wiele roślin leczniczych i fitochemikaliów (czyli związków aktywnych biologicznie pochodzących z roślin) łączy w sobie działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne, immunomodulujące i przeciwdrobnoustrojowe. Preparaty wieloziołowe stosowane w tradycyjnej medycynie – ajurwedzie, medycynie chińskiej czy systemie Unani – wykazują w badaniach klinicznych obiecujące wyniki. Przykładowo, tajski ekstrakt wieloziołowy T-YaSP osiągnął lepsze wskaźniki pełnego wygojenia ran cukrzycowych niż terapia konwencjonalna.^[7][8]

Szczególnie interesującą rośliną w tym kontekście jest oczar wirginijski (Hamamelis virginiana) – krzew pochodzący z Ameryki Północnej, od wieków stosowany w medycynie ludowej. Współczesne badania potwierdzają, że ekstrakty z jego kory i liści wykazują działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, przeciwzapalne, antyoksydacyjne i wspomagające gojenie ran.^[9]

Co szczególnie istotne w dobie antybiotykooporności – ekstrakty z oczaru okazały się skuteczniejsze przeciwko szczepom opornym niż wrażliwym. W badaniach Cheesmana i współpracowników ekstrakty wodne i metanolowe z liści działały silniej na E. coli wytwarzającą beta-laktamazy o rozszerzonym spektrum (ESBL) niż na szczep wrażliwy, a także wykazywały większą aktywność wobec MRSA niż wobec zwykłego gronkowca złocistego. Hamamelitanina – substancja izolowana z oczaru – hamowała tworzenie biofilmu i była skuteczna przeciwko szczepom S. aureus opornym na różne antybiotyki.^[9]

Naukowcy opracowali już eksperymentalne opatrunki hydrożelowe zawierające frakcję fenolową z oczaru, które hamowały wzrost S. aureus i P. aeruginosa – bakterii najczęściej występujących w ranach przewlekłych – a jednocześnie wykazywały zdolność hamowania enzymów zaangażowanych w niszczenie tkanek.^[9]

Projekt Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego – nauka weryfikuje tradycję

Właśnie w ten nurt badań wpisuje się projekt realizowany na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym, zatytułowany “Wspomaganie terapii trudno gojących się ran z zastosowaniem kory oczaru wirginijskiego”. Jego celem jest znalezienie naukowego uzasadnienia dla tradycyjnego, zewnętrznego stosowania kory oczaru w zakażeniach i stanach zapalnych skóry oraz w przewlekłych, niegojących się ranach.^[10]

Badacze z WUM planują kompleksową analizę wybranych substancji roślinnych pod kątem składu fitochemicznego i aktywności biologicznej. Aktywność ta będzie testowana na modelach ex vivo (na tkankach poza organizmem) oraz in vitro (w warunkach laboratoryjnych) z wykorzystaniem komórek bezpośrednio zaangażowanych w procesy gojenia ran. Ważnym elementem projektu jest również zbadanie interakcji składników kory oczaru z mikrobiotą skóry – czyli społecznością drobnoustrojów naturalnie zasiedlających naszą skórę.^[10]

Projekt zakłada także przeprowadzenie badań in vivo (na żywych organizmach) na tych ekstraktach lub substancjach roślinnych, które wykażą najsilniejszą aktywność w modelach komórkowych. Jak podkreślają autorzy projektu, stosowanie wielu preparatów ziołowych opiera się wciąż na przesłankach historycznych lub niepotwierdzonych naukowo. Dopiero kompleksowe badania mogą zweryfikować ich rzeczywistą skuteczność i bezpieczeństwo.^[10]

Podsumowanie

Przewlekłe rany to problem, który narasta wraz ze starzeniem się społeczeństw i rozprzestrzenianiem chorób cywilizacyjnych. Jednocześnie antybiotykooporność ogranicza arsenał dostępnych środków terapeutycznych. W tej sytuacji ponowne spojrzenie na substancje roślinne – tym razem przez pryzmat rygorystycznej metodologii naukowej – wydaje się kierunkiem wartym uwagi. Projekt Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego dotyczący kory oczaru wirginijskiego to przykład podejścia, w którym tradycyjna wiedza spotyka się ze współczesną nauką. Jeśli badania potwierdzą skuteczność i bezpieczeństwo tych naturalnych substancji, mogą one w przyszłości wzbogacić wachlarz terapii dostępnych dla pacjentów z trudno gojącymi się ranami.