Wpływ programów szczepień na epidemiologię zapalenia płuc

Wprowadzenie programów szczepień przeciwko głównym patogenom wywołującym zapalenie płuc stanowi jeden z najważniejszych przełomów w epidemiologii tej choroby w ostatnich dekadach. Szczepionki przeciwko Streptococcus pneumoniae i Haemophilus influenzae typu b dramatycznie zmieniły krajobraz epidemiologiczny zapalenia płuc, prowadząc do znacznego spadku zachorowalności i śmiertelności, ale także do nowych wyzwań związanych z zastąpieniem serotypów.

Wpływ szczepionek pneumokokowych sprzężonych (PCV)

Dane CDC pokazują, że wskaźniki inwazyjnej choroby pneumokokowej (IPD) w Stanach Zjednoczonych spadły dramatycznie po wprowadzeniu szczepionek pneumokokowych sprzężonych (PCV)¹. Nadzór nad IPD w Stanach Zjednoczonych rozpoczął się w 1998 roku, a od tego czasu do 2021 roku wskaźniki IPD wśród dzieci poniżej 5 lat spadły ogółem o 95%¹. To spektakularne zmniejszenie zachorowalności stanowi jeden z największych sukcesów programów szczepień w historii medycyny.

Wprowadzenie szczepionki przeciwko Haemophilus influenzae typu b w krajach regionu Ameryk spowodowało dramatyczny spadek inwazyjnej choroby wywołanej przez tę bakterię, a pneumokoki stały się obecnie głównym czynnikiem etiologicznym odpowiedzialnym za bakteryjne zapalenie płuc i zapalenie opon mózgowych u dzieci poniżej 5 lat²³.

Częstość i wskaźnik śmiertelności zapalenia płuc, w tym zapalenia płuc wywołanego przez Streptococcus pneumoniae, szybko spadły od 2014 roku⁴. PCV również zmniejsza nosicielstwo pneumokoków typu szczepionkowego w nosogardłe, co także zmniejsza ryzyko jednego z mechanizmów patogenezy zapalenia płuc⁴.

Ewolucja szczepionek pneumokokowych

W Australii od stycznia 2005 roku 7-walentna szczepionka pneumokokowa sprzężona (7vPCV) została sfinansowana w ramach Narodowego Programu Szczepień dla wszystkich niemowląt⁵. W tym czasie częstość występowania IPD była największa w głównej grupie docelowej dzieci poniżej 2 lat i dla IPD wywołanej przez 7 serotypów zawartych w szczepience 7vPCV⁵.

Po wprowadzeniu 7vPCV wskaźnik zgłaszania IPD spowodowanej serotypami 7vPCV spadł ogółem we wszystkich grupach wiekowych. Jednak wskaźniki IPD wywołanej serotypami, które nie były zawarte w 7vPCV, wzrosły w Australii i kilku innych krajach⁵. Zjawisko to jest znane jako zastąpienie serotypów i było szczególnie widoczne wśród dzieci nie-rdzennych w wieku poniżej 5 lat, u których serotypy nie objęte szczepionką wzrosły o 168%⁵.

13-walentna szczepionka pneumokokowa sprzężona (13vPCV) została wprowadzona do Narodowego Programu Szczepień w 2012 roku. Do 2014 roku nastąpił 42% spadek przypadków spowodowanych serotypami 13vPCV-nie-7vPCV (spadek do 1,8 na 100 000)⁶. Serotyp 19A powodował około 80% chorób typu 13vPCV u dzieci i około 40% u dorosłych przed wprowadzeniem 13vPCV. Wprowadzenie 13vPCV zostało następnie powiązane ze spadkiem choroby wywołanej serotypem 19A o prawie 70% ogółem⁶.

Zmiany w schematach szczepień

W 2018 roku harmonogram Narodowego Programu Szczepień zmienił się z tego, który miał tylko 3 dawki podstawowe, na taki z 2 dawkami podstawowymi i dawką przypominającą (tj. schemat 3+0 na schemat 2+1)⁶. Było to odpowiedzią na zwiększoną częstość występowania choroby przełomowej u dzieci od 12 miesiąca życia w Australii. Podobny wzrost choroby przełomowej nie był obserwowany w krajach, które włączyły dawkę przypominającą do swojego harmonogramu⁶.

Te zmiany w schematach szczepień pokazują, jak ważne jest ciągłe monitorowanie skuteczności programów szczepień i dostosowywanie strategii do zmieniającej się epidemiologii choroby. Optymalizacja harmonogramów szczepień wymaga równowagi między maksymalizacją ochrony a minimalizacją liczby iniekcji.

Wpływ na różne grupy populacyjne

Wprowadzenie szczepionki 23-walentnej pneumokokowej polisacharydowej (23vPPV) dla dorosłych również miało znaczący wpływ na epidemiologię. Szczepienie przy użyciu 23vPPV zostało wprowadzone w 1999 roku dla wszystkich dorosłych rdzennych mieszkańców Australii i Wysp Cieśniny Torresa w wieku ≥50 lat oraz młodszych dorosłych rdzennych mieszkańców z czynnikami ryzyka⁷. Od 2005 roku 23vPPV została sfinansowana w ramach Narodowego Programu Szczepień dla dorosłych nie-rdzennych w wieku ≥65 lat⁷.

U starszych dorosłych nie-rdzennych największe obciążenie chorobą spowodowane przez pneumokoki to nie-bakteriemiczne pozaszpitalne zapalenie płuc (CAP). Skuteczność 13vPCV przeciwko CAP jest wyższa niż 23vPPV⁷. Częstość występowania IPD jest prawie 2-krotnie wyższa u osób nie-rdzennych w wieku ≥70 lat niż u osób w wieku 65-69 lat, a tylko niewielka część przypadków jest spowodowana serotypami 23v-nie-13v u osób, które nie mają podstawowych warunków ryzyka⁷.

Wpływ na śmiertelność globalną

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że S. pneumoniae zabija około 300 000 dzieci poniżej 5 lat na całym świecie każdego roku¹. S. pneumoniae jest główną przyczyną bakteryjnego zapalenia płuc na całym świecie¹. Gavi, Sojusz Szczepionkowy, pomógł wielu krajom o niskich dochodach wprowadzić PCV do swoich narodowych programów szczepień¹.

W Korei Południowej śmiertelność z powodu zapalenia płuc wynosi 1,8 na 100 000 osób poniżej 1 roku życia i 0,1 na 100 000 osób w wieku 14 lat w 2020 roku⁸. Według danych Korporacji Ubezpieczeń Zdrowotnych i Służby Oceny około 1,34 miliona pacjentów w każdym wieku było leczonych z powodu zapalenia płuc, z czego połowa (47,2%) to dzieci i młodzież⁸.

Wyzwania i przyszłe perspektywy

Pomimo sukcesów programów szczepień, nadal istnieją wyzwania. Wpływ 23vPPV na wskaźniki IPD u dorosłych rdzennych mieszkańców Australii i Wysp Cieśniny Torresa różnił się w różnych obszarach geograficznych⁹. Na poziomie krajowym różnice w wskaźnikach choroby między dorosłymi rdzennych mieszkańców a dorosłymi nie-rdzennym utrzymują się⁹.

Jak w przypadku grypy i zapalenia płuc, wskaźniki IPD są najwyższe u starszych dorosłych rdzennych mieszkańców Australii i Wysp Cieśniny Torresa⁹. To pokazuje, że mimo postępów w szczepionkach, nadal istnieją nierówności zdrowotne, które wymagają ukierunkowanych interwencji.

Przyszłe wyzwania obejmują potrzebę ciągłego monitorowania zmian w serotypach, opracowywania nowych szczepionek o szerszym pokryciu oraz zapewnienia równego dostępu do szczepień we wszystkich populacjach. Identyfikacja czynników etiologicznych pozaszpitalnego zapalenia płuc i odpowiednie leczenie oraz prewencja mogą zmniejszyć śmiertelność i obciążenie społeczno-ekonomiczne poprzez redukcję kosztów medycznych⁴.