Epidemiologia zakażenia wirusem Zika – rozmieszczenie i częstość występowania

Zakażenie wirusem Zika stanowi istotny problem epidemiologiczny na skalę globalną, który od momentu pierwszego wykrycia w 1947 roku w lesie Zika w Ugandzie przeszedł dramatyczną ewolucję¹². Przez pierwsze siedem dekad istnienia wirus ten był uważany za rzadko występujący patogen o niewielkim znaczeniu dla zdrowia publicznego³. Sytuacja zmieniła się diametralnie w 2007 roku, gdy doszło do pierwszej udokumentowanej epidemii na wyspie Yap w Mikronezji, gdzie zainfekowano blisko 75% populacji⁴.

Globalne rozprzestrzenienie wirusa Zika

Według najnowszych danych, do grudnia 2023 roku udokumentowano dowody obecności lub przeszłej transmisji wirusa Zika w 92 krajach i terytoriach na całym świecie⁵. Organizacja Światowego Zdrowia podaje, że łącznie 89 krajów i terytoriów zgłosiło dowody transmisji wirusa Zika przenoszonej przez komary⁶. Najnowsze aktualizacje wskazują, że od ostatniego raportu WHO z 2022 roku do listy krajów z potwierdzoną autochtoniczną transmisją dodano trzy nowe państwa: Gwineę, Mali i Sri Lankę⁵.

Geograficzne rozmieszczenie przypadków zakażenia wirusem Zika obejmuje obecnie cztery główne regiony świata. W Ameryce Południowej i Centralnej, gdzie w latach 2015-2016 doszło do największych epidemii w historii, wirus nadal krąży na niskim poziomie⁶. Region Azji Południowo-Wschodniej i Pacyfiku, gdzie wirus był obecny sporadycznie już od lat 60. XX wieku, pozostaje obszarem endemicznym z okresowymi ogniskami⁷. Afryka, jako miejsce pochodzenia wirusa, nadal odnotowuje przypadki transmisji, szczególnie w regionach subsaharyjskich⁸. Europa natomiast pozostaje głównie obszarem importowanych przypadków związanych z podróżami⁹.

Epidemia w Ameryce – punkt zwrotny w historii wirusa

Przełomowym momentem w epidemiologii wirusa Zika było jego pojawienie się w Ameryce Południowej w marcu 2015 roku¹⁰. Pierwsze przypadki potwierdzono w Brazylii w maju 2015 roku, co zapoczątkowało największą znaną epidemię tego wirusa w historii⁴¹¹. Szacuje się, że w samej Brazylii w 2015 roku doszło do 440 tysięcy – 1,3 miliona przypadków zakażenia¹⁰¹².

Epidemia szybko rozprzestrzeniła się na pozostałe kraje regionu. Według danych Panamerykańskiej Organizacji Zdrowia z czerwca 2016 roku, łącznie 39 krajów i terytoriów w Ameryce potwierdziło lokalną, wektorową transmisję wirusa Zika¹². Do sierpnia 2016 roku liczba ta wzrosła do 72 krajów i terytoriów na całym świecie¹³. Szczyt epidemii przypadł na listopad 2015 roku, a następnie w lutym 2016 roku WHO ogłosiła stan zagrożenia zdrowia publicznego o znaczeniu międzynarodowym¹³¹⁴.

Współczesna sytuacja epidemiologiczna

Od 2017 roku obserwuje się znaczący spadek liczby przypadków zakażenia wirusem Zika na całym świecie⁶¹⁵. Transmisja wirusa utrzymuje się jednak na niskim poziomie w kilku krajach Ameryki i innych regionach endemicznych¹⁶. Według najnowszych raportów, od 2018 roku w kontynentalnych Stanach Zjednoczonych nie odnotowano przypadków lokalnej transmisji wirusa przez komary¹⁷.

W Stanach Zjednoczonych od 2019 roku nie potwierdzono żadnych przypadków choroby wywołanej wirusem Zika pochodzących z terytoriów amerykańskich¹⁷¹⁸. Wszystkie przypadki lokalne wykryte od 2019 roku w terytoriach amerykańskich zostały zdiagnozowane za pomocą testów serologicznych, co może wskazywać na wcześniejsze infekcje¹⁸.

Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym

Nadzór epidemiologiczny nad wirusem Zika napotyka na liczne wyzwania, które utrudniają dokładne określenie rzeczywistej skali problemu¹⁹. Głównym problemem jest fakt, że większość zakażeń – szacuje się na około 80% – przebiega bezobjawowo²⁰²¹. To oznacza, że tylko jeden na pięć zakażonych rozwija objawy choroby, co znacznie utrudnia wykrycie rzeczywistej liczby przypadków.

Systemy nadzoru opierają się głównie na zgłoszeniach przypadków przez lekarzy do departamentów zdrowia¹⁹. Taki pasywny system nadzoru jest znany z niedoszacowania rzeczywistej liczby przypadków, ponieważ niektóre osoby nigdy nie są diagnozowane, a inne nie są zgłaszane²². Dodatkowo, podobieństwo objawów zakażenia wirusem Zika do innych infekcji wirusami z rodziny flawiwirusów, takich jak denga czy chikungunya, komplikuje proces diagnostyczny²⁰.

Czynniki wpływające na transmisję

Epidemiologia wirusa Zika jest ściśle związana z występowaniem i aktywnością komarów z rodzaju Aedes, szczególnie Aedes aegypti i Aedes albopictus¹²³. Te gatunki komarów preferują klimat tropikalny i subtropikalny oraz środowiska miejskie, gdzie mogą znaleźć odpowiednie miejsca do rozmnażania w postaci stojącej wody²⁴.

Szybkiemu rozprzestrzenianiu się wirusa Zika w Ameryce sprzyjały dwa główne czynniki²⁵. Po pierwsze, populacja była całkowicie podatna na zakażenie, ponieważ wirus był nowy dla tego regionu i ludność nie posiadała przeciwciał ochronnych. Po drugie, komary Aedes były szeroko rozprzestrzenione w regionie ze względu na sprzyjające warunki klimatyczne, temperaturę i wilgotność charakterystyczne dla krajów tropikalnych²⁵.

Perspektywy przyszłości i wyzwania

Pomimo spadku liczby przypadków po szczycie epidemii w 2015-2016, eksperci podkreślają konieczność utrzymania czujności epidemiologicznej²⁶. Obfitość przypadków bezobjawowych i łagodnych oraz ograniczone testowanie diagnostyczne sugerują, że transmisja w wielu lokalizacjach prawdopodobnie pozostaje niedorozpoznana²⁶.

Jednym z największych wyzwań współczesnego nadzoru nad wirusem Zika jest przejście w okres poepidemiczy, co oznacza zmniejszenie uwagi, zasobów i finansowania²⁷. Eksperci zalecają wzmocnienie nadzoru nad zakażeniami wirusem Zika i chorobami wrodzonymi poprzez zastosowanie ukierunkowanego nadzoru z jasnymi definicjami przypadków i epidemiologicznie odpowiednimi algorytmami testów laboratoryjnych²⁶.

Przewiduje się, że wirus Zika będzie kontynuował ekspansję swojego zasięgu do dodatkowych regionów, gdzie występują komary Aedes²⁸. Rozprzestrzenianie się wirusa Zika, podobnie jak innych chorób przenoszonych przez komary Aedes, takich jak denga i chikungunya, jest częściowo spowodowane czynnikami antropogenicznymi²⁸. Dlatego też organy zdrowia publicznego, klinicyści, społeczności zagrożone i podróżni powinni pozostać czujni na możliwość transmisji wirusa Zika i wdrażać środki ograniczające ryzyko zakażenia²⁶.