Epidemiologia zaćmy – częstość występowania i czynniki ryzyka

Zaćma stanowi jeden z najpoważniejszych problemów zdrowotnych na świecie, będąc główną przyczyną ślepoty i znacznego pogorszenia widzenia u milionów ludzi. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia, zaćma odpowiada za około 51% przypadków ślepoty na świecie, dotykając około 94 milionów osób¹². To schorzenie charakteryzuje się postępującym zamgleniem soczewki oka, co prowadzi do stopniowego pogorszenia ostrości widzenia.

Globalny zasięg problemu

Skala problemu zaćmy na świecie jest ogromna i stale wzrasta. Szacuje się, że obecnie zaćma powoduje umiarkowane do ciężkiego pogorszenia widzenia u około 53,8 miliona osób, z czego 52,2 miliona mieszka w krajach o niskich i średnich dochodach². W latach 1990-2019 globalna liczba lat życia skorygowanych o niepełnosprawność (DALY) spowodowanych przez zaćmę wzrosła z 3,492,604 do 6,676,281³.

Prognozy wskazują na dalszy wzrost obciążenia chorobowego w najbliższych latach. Szacuje się, że do 2020 roku liczba osób z zaćmą w wieku powyżej 40 lat podwoi się w porównaniu z obecnymi 22 milionami przypadków⁴. Ten wzrost będzie szczególnie widoczny w krajach rozwijających się, gdzie populacja rośnie najszybciej, a dostęp do opieki okulistycznej pozostaje ograniczony.

Rozkład według wieku

Wiek jest najważniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju zaćmy. Badania australijskie wykazały, że częstość występowania zaćmy podwaja się z każdą dekadą życia po 40. roku życia, a prawie wszyscy ludzie w wieku 90 lat i starsi są dotknięci zaćmą⁴. W Stanach Zjednoczonych zmiany związane z wiekiem w soczewce oka obserwuje się u 42% osób w wieku 52-64 lat, 60% w grupie 65-74 lat i aż 91% w grupie 75-85 lat².

W Wielkiej Brytanii zaćma związana z wiekiem dotyka około połowy osób powyżej 65. roku życia, a odsetek ten wzrasta do 70% u osób powyżej 85 lat⁴. Podobne dane pochodzą z innych krajów rozwiniętych, gdzie po 80. roku życia ponad połowa populacji ma zaćmę⁵. Szczegółowe informacje o różnych grupach wiekowych i specyficznych czynnikach ryzyka można znaleźć Zobacz więcej: Zaćma według grup wiekowych – szczegółowe statystyki występowania.

Różnice między płciami

Badania epidemiologiczne konsekwentnie wykazują, że zaćma częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn. Stosunek zachorowań mężczyzn do kobiet wynosi około 1 do 1,3⁶. Ta różnica między płciami utrzymuje się od 1990 roku i ma tendencję do stopniowego wzrostu na przestrzeni dekad⁷.

Największa nierówność między płciami obserwowana jest w regionie Azji Południowo-Wschodniej, gdzie kobiety mają najwyższe wskaźniki zarówno standaryzowanych według wieku wskaźników DALY, jak i częstości występowania⁷. Ta dysproporcja może wynikać z różnic w dostępie do opieki zdrowotnej, czynników hormonalnych oraz różnic w narażeniu na czynniki ryzyka.

Różnice etniczne i geograficzne

Istnieją znaczące różnice w częstości występowania zaćmy między różnymi grupami etnicznymi i regionami geograficznymi. W Stanach Zjednoczonych badania z 2010 roku wykazały, że zaćma najczęściej występuje u białych Amerykanów (17-18% na 100 osób), następnie u Afroamerykanów (13%) i Latynosów (około 12%)⁶.

Znaczące różnice regionalne występują również na poziomie globalnym, z najwyższymi wskaźnikami w Azji Południowej⁸. W regionie Morza Śródziemnego Wschodniego zaćma odpowiada za ponad 51% przypadków ślepoty⁹. Kraje rozwijające się ponoszą największe obciążenie ślepotą spowodowaną przez zaćmę z powodu wyższej częstości występowania, młodszego wieku zachorowania i ograniczonego dostępu do opieki okulistycznej w porównaniu z krajami rozwiniętymi¹⁰.

Zaćma dziecięca

Chociaż zaćma jest głównie chorobą wieku starszego, występuje również u dzieci. Zaćma wrodzona stanowi około jednej trzeciej przypadków ślepoty u niemowląt na całym świecie¹¹. Częstość występowania zaćmy u dzieci waha się od 1 do 15 przypadków na 10 000 dzieci, przy czym tak szeroki zakres wynika z różnic w populacjach, grupach wiekowych, metodach wykrywania i definicjach przypadków¹².

W Stanach Zjednoczonych częstość występowania zaćmy wrodzonej wynosi 1,2-6,0 przypadków na 10 000 urodzeń¹³. Szacuje się, że rocznie na świecie rodzi się około 20 000-40 000 dzieci z zaćmą wrodzoną lub dziecięcą¹³. Szczegółowe informacje o epidemiologii zaćmy dziecięcej można znaleźć Zobacz więcej: Zaćma dziecięca – epidemiologia i charakterystyka występowania.

Trendy czasowe i prognozy

Analiza trendów z lat 1990-2019 pokazuje, że chociaż standaryzowane według wieku wskaźniki DALY spowodowane zaćmą spadły o 11%, surowe wskaźniki wzrosły o 32,2%, a globalna liczba DALY wzrosła o 91,2%¹⁴. Ten wzrost wynika głównie ze starzenia się populacji i wzrostu liczby ludności na świecie.

Prognozy na przyszłość wskazują na dalszy wzrost obciążenia chorobowego. Przewiduje się, że ze względu na wzrost populacji i starzenie się społeczeństw, liczba DALY spowodowanych zaćmą będzie nadal rosła przez następne 15 lat¹⁵. Ten trend będzie szczególnie widoczny w krajach rozwijających się, gdzie spodziewany jest największy wzrost populacji osób starszych.

Znaczenie dla zdrowia publicznego

Zaćma pozostaje główną przyczyną ślepoty na świecie, mimo że jest w pełni uleczalna chirurgicznie. W 2010 roku zaćma spowodowała ślepotę u 10,6 miliona osób i umiarkowane do ciężkiego pogorszenie widzenia u 34,4 miliona osób¹⁶. Istnieją znaczące różnice regionalne w częstości występowania zaćmy, a kraje rozwijające się ponoszą rosnące obciążenie ślepotą spowodowaną zaćmą.

Operacja zaćmy z wszczepieniem soczewki wewnątrzgałkowej jest sprawdzoną strategią kliniczną o niskich kosztach. Społeczno-ekonomiczny wpływ operacji zaćmy jest znaczący¹⁷. Jednak częstość występowania zaćmy jest wpływana przez wskaźnik operacji zaćmy (liczba operacji zaćmy wykonywanych na milion osób rocznie), który waha się od mniej niż 200 do ponad 6000 w różnych regionach¹⁷.

Wyzwania w dostępie do leczenia

Pomimo tego, że zaćma jest łatwo operacyjnie uleczalna z 95% wskaźnikiem sukcesu, w wielu krajach usługi chirurgiczne są niewystarczające, a zaćma pozostaje główną przyczyną ślepoty². Nawet tam, gdzie usługi chirurgiczne są dostępne, słabe widzenie związane z zaćmą może nadal być rozpowszechnione w wyniku długiego oczekiwania na operację i barier dostępu, takich jak koszty, brak informacji i problemy z transportem².

Bezpośrednie koszty medyczne leczenia zaćmy szacuje się na 6,8 miliarda dolarów rocznie tylko w Stanach Zjednoczonych⁵. Utrata wzroku spowodowana zaćmą zwiększa ryzyko demencji u osób starszych, zwiększa prawdopodobieństwo upadków i wypadków drogowych, a przez szkodliwy wpływ na jakość życia zwiększa śmiertelność⁵. Te dane podkreślają znaczenie strategii zdrowia publicznego ukierunkowanych na pacjentów starszych, takich jak regularne badania przesiewowe pod kątem pogorszenia wzroku i terminowe kierowanie do okulistów.