Epidemiologia wścieklizny – rozmieszczenie i występowanie na świecie

Wścieklizna stanowi jeden z najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego na świecie, szczególnie w krajach rozwijających się. Według aktualnych szacunków Światowej Organizacji Zdrowia, choroba ta powoduje rocznie około 59 000 zgonów ludzkich w ponad 150 krajach i terytoriach¹². Rozkład geograficzny przypadków wścieklizny jest wysoce nierównomierny – aż 95% wszystkich zgonów z powodu tej choroby występuje w Afryce i Azji¹³.

Globalne rozmieszczenie i częstość występowania

Epidemiologia wścieklizny wykazuje wyraźne różnice regionalne, które odzwierciedlają poziom rozwoju gospodarczego i skuteczność systemów zdrowia publicznego. W krajach Azji i Afryki wścieklizna pozostaje endemiczna, przy czym szacuje się, że około 60% zgonów z powodu wścieklizny występuje w Afryce³. Szczególnie wysokie wskaźniki odnotowuje się w Indiach, które odpowiadają za 36% wszystkich światowych zgonów z powodu wścieklizny³⁴. Szacuje się, że w Indiach rocznie z powodu wścieklizny umiera około 20 000 osób, co stanowi ponad jedną trzecią globalnej liczby ofiar śmiertelnych⁴.

W krajach Azji Południowo-Wschodniej, takich jak Kambodża, Bangladesz, Bhutan, Korea Północna, Indonezja, Myanmar, Nepal, Sri Lanka i Tajlandia, wścieklizna pozostaje endemiczna⁵. Region Azji Południowo-Wschodniej odpowiada za około połowę wszystkich światowych zgonów z powodu wścieklizny, co przekłada się na około 26 000 przypadków śmiertelnych rocznie⁵.

Sytuacja epidemiologiczna w krajach rozwiniętych

Kraje rozwinięte osiągnęły znaczący sukces w kontroli wścieklizny dzięki kompleksowym programom szczepień zwierząt domowych i skutecznym systemom nadzoru epidemiologicznego. Wścieklizna przenoszona przez psy została wyeliminowana z Europy Zachodniej, Kanady, Stanów Zjednoczonych, Japonii i niektórych krajów Ameryki Łacińskiej¹. W Stanach Zjednoczonych liczba przypadków wścieklizny u ludzi spadła dramatycznie – z około 50 udokumentowanych przypadków rocznie w pierwszej połowie XX wieku do mniej niż 10 przypadków rocznie obecnie⁶⁷.

Dane z amerykańskiego Narodowego Systemu Nadzoru nad Wścieklizną pokazują, że w 2022 roku zgłoszono 3579 przypadków wścieklizny u zwierząt, co oznacza spadek o 2,3% w porównaniu z 2021 rokiem⁸⁹. W 2021 roku odnotowano 3663 przypadki wścieklizny u zwierząt, co stanowiło spadek o 18,2% w porównaniu z 2020 rokiem¹⁰¹¹. Znaczący spadek w 2021 roku prawdopodobnie był związany z czynnikami związanymi z pandemią COVID-19¹¹¹².

Charakterystyka przypadków u zwierząt

W Stanach Zjednoczonych ponad 90% przypadków wścieklizny występuje u zwierząt dzikich, głównie u nietoperzy, szopów, skunksów i lisów⁶¹³. Według danych z 2021 roku, spośród wszystkich zgłoszonych przypadków wścieklizny u zwierząt, 91,5% dotyczyło zwierząt dzikich. Nietoperze stanowiły 33,9% wszystkich przypadków (1241 przypadków), szopy 28,1% (1030 przypadków), skunksy 18,9% (691 przypadków), a lisy 8,6% (314 przypadków)¹⁰¹¹.

Systemy nadzoru epidemiologicznego

Skuteczny nadzór epidemiologiczny nad wścieklizną jest kluczowy dla monitorowania zmian w rozmieszczeniu wirusów wścieklizny i identyfikacji nowych zagrożeń epidemiologicznych. W Stanach Zjednoczonych funkcjonuje Narodowy System Nadzoru nad Wścieklizną (National Rabies Surveillance System), który składa się z około 130 laboratoriów zdrowia publicznego, rolniczych i akademickich prowadzących diagnostykę wścieklizny u zwierząt⁸¹⁴. System ten współpracuje z 54 jurysdykcjami zdrowia publicznego w celu analizy wzorców występowania wścieklizny⁶.

W 2022 roku do badań przesłano 85 691 zwierząt (25,7 zwierząt na 100 000 ludności), z których 83 626 (97,6%) miało jednoznaczny wynik testu (pozytywny lub negatywny)⁸. W 2021 roku przebadano 82 366 zwierząt (24,8 zwierząt na 100 000 ludności), z których 80 330 (97,5%) miało jednoznaczny wynik¹⁴. Te dane pokazują zwiększenie liczby przesyłanych próbek do badań w 2022 roku w porównaniu z rokiem poprzednim Zobacz więcej: Systemy nadzoru epidemiologicznego nad wścieklizną na świecie.

Trendy czasowe i czynniki wpływające

Analiza wieloletnich danych epidemiologicznych wskazuje na ogólny trend spadkowy liczby przypadków wścieklizny w krajach rozwiniętych. W Chinach, na przykład, roczna zapadalność na wściekliznę u ludzi systematycznie spadała z najwyższego poziomu 0,250/100 000 w 2007 roku do najniższego poziomu 0,009/100 000 w 2022 roku¹⁵. Ten spadek jest wynikiem wdrażania różnych środków i polityk przez rząd, które odegrały kluczową rolę w zmniejszaniu zapadalności na wściekliznę¹⁶.

Warto zauważyć, że pandemia COVID-19 wpłynęła na dane epidemiologiczne dotyczące wścieklizny. W 2021 roku w Stanach Zjednoczonych odnotowano znaczący spadek liczby zgłoszonych przypadków wścieklizny u zwierząt, co prawdopodobnie było związane z ograniczeniami związanymi z pandemią¹². Jednak w 2022 roku nastąpił wzrost liczby próbek zwierzęcych przesyłanych do badań, co może wskazywać na normalizację działań nadzoru epidemiologicznego⁸.

Wyzwania w krajach endemicznych

W krajach, gdzie wścieklizna pozostaje endemiczna, głównym wyzwaniem jest niedostateczny nadzór epidemiologiczny i niedoszacowanie rzeczywistego obciążenia chorobą. Szacuje się, że mniej niż 5% prawdopodobnych przypadków wścieklizny jest zgłaszanych organom zdrowia publicznego¹⁷. W krajach o niskich i średnich dochodach duża część badań zwierząt pod kątem wścieklizny kończy się bez jednoznacznej diagnozy, co prowadzi do interpretacji epidemiologicznych opartych na danych klinicznych, a nie laboratoryjnych¹⁷.

Przykład z Madagaskaru pokazuje złożoność wyzwań związanych z nadzorem nad wścieklizną w krajach rozwijających się. Większość (80/90) weterynaryjnych urzędników zdrowia zgłosiła, że została poinformowana o co najmniej jednym podejrzanym lub potwierdzonym przypadku wścieklizny u ludzi i/lub zwierząt w ich obszarze działania¹⁸. Jednak kilka przeszkód utrudnia nadzór nad wścieklizną, co skutkuje niedostatecznym zgłaszaniem przypadków. Wśród przyczyn występowania przypadków wścieklizny u ludzi weterynaryjni urzędnicy zdrowia najczęściej wymieniali zaniedbanie/nieświadomość niebezpieczeństwa ugryzeń przez psy¹⁹ Zobacz więcej: Regionalne różnice w epidemiologii wścieklizny na świecie.

Perspektywy eliminacji choroby

Globalny cel eliminacji zgonów z powodu wścieklizny przenoszonej przez psy do 2030 roku wymaga znacznych inwestycji w systemy nadzoru epidemiologicznego i programy kontroli. Światowa Organizacja Zdrowia, wraz z partnerskimi organizacjami, opracowała Globalny Plan Strategiczny „Zero do 2030”, który ma wspierać kraje w ich wysiłkach eliminacyjnych²⁰. Kraje są w centrum tego globalnego planu strategicznego – opracowując i wdrażając własne programy krajowe z wykorzystaniem globalnych narzędzi, struktur i potrzebnego wsparcia²⁰.

Sukces w eliminacji wścieklizny wymaga kompleksowego podejścia obejmującego szczepienia psów, zarządzanie populacjami bezpańskich zwierząt oraz poprawę dostępu do profilaktyki poekspozycyjnej. Wszystkie skuteczne kampanie eliminacji wścieklizny obejmowały środki łączące kontrolę i szczepienia populacji bezpańskich psów oraz szczepienia wszystkich psów będących własnością²¹. Analitycy szacują, że jedynie 10% środków finansowych obecnie wykorzystywanych na nagłe leczenie osób pokąsanych przez wściekłe psy wystarczyłoby, aby umożliwić krajowym służbom weterynaryjnym na całym świecie eliminację wścieklizny u jej źródła²¹.