Regionalne różnice w epidemiologii wścieklizny na świecie

Wścieklizna występuje praktycznie na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy, ale jej rozmieszczenie geograficzne i charakterystyka epidemiologiczna wykazują znaczące różnice regionalne¹². Te różnice odzwierciedlają poziom rozwoju gospodarczego, skuteczność systemów zdrowia publicznego, programy kontroli zwierząt oraz dostępność szczepionek i profilaktyki poekspozycyjnej.

Afryka – najwyższe obciążenie chorobą

Afryka charakteryzuje się najwyższym obciążeniem wścieklizną na świecie. Szacuje się, że około 24 000 osób umiera rocznie z powodu wścieklizny w Afryce, co stanowi prawie połowę wszystkich zgonów z powodu tej choroby na świecie³. Populacja psów w Afryce przyczynia się do wysokiej liczby zakażeń wścieklizną w porównaniu z innymi kontynentami⁴.

W Afryce klasyczny wirus wścieklizny (genotyp 1) jest endemiczny u bezpańskich psów i występuje również u psów domowych¹. Większość zgonów z powodu wścieklizny, zarówno u ludzi, jak i zwierząt, wynika z nieodpowiedniego dostępu do zasobów zdrowia publicznego i leczenia zapobiegawczego. Oznacza to, że kraje o niskich dochodach są nieproporcjonalnie dotknięte tą chorobą⁵. Około 80% przypadków wścieklizny występuje na obszarach wiejskich z ograniczonym lub nieistniejącym dostępem do kampanii edukacyjnych dotyczących zdrowia i leczenia po ukąszeniu⁵.

Przykład z Nigerii ilustruje wyzwania związane z nadzorem i kontrolą wścieklizny w Afryce. W Nigerii wdrażany jest bierny system nadzoru nad wścieklizną zwierząt. Centralne laboratorium zdrowia zwierząt, Narodowy Instytut Badań Weterynaryjnych (NVRI), z siedzibą w stanie Plateau, niezwłocznie powiadamia biuro Głównego Lekarza Weterynarii Nigerii (CVON) i odpowiedniego stanowego Dyrektora Służb Weterynaryjnych (DVS) po potwierdzeniu przypadku wścieklizny⁶.

Azja – różnorodność epidemiologiczna

Azja charakteryzuje się znaczną różnorodnością w epidemiologii wścieklizny. W Azji, Afryce, Ameryce Środkowej i Południowej klasyczny wirus wścieklizny (genotyp 1) jest endemiczny u bezpańskich psów i występuje również u psów domowych¹. Około 95% przypadków wścieklizny u ludzi występuje w Afryce i Azji, przy czym 84% z nich ma miejsce na obszarach wiejskich¹.

Indie mają najwyższy wskaźnik wścieklizny u ludzi na świecie, głównie z powodu bezpańskich psów, których liczba znacznie wzrosła od czasu wprowadzenia w 2001 roku prawa zabraniającego zabijania psów⁷. Szacuje się, że w Indiach rocznie umiera około 20 000 osób z powodu wścieklizny, co stanowi ponad jedną trzecią globalnej liczby ofiar śmiertelnych⁷. Indie odpowiadają za 36% wszystkich światowych zgonów z powodu wścieklizny⁸.

W wielu krajach azjatyckich, które nadal mają wysoką zapadalność na wściekliznę, takich jak Myanmar i Nepal, wirus jest przenoszone głównie przez psy domowe (bezpańskie psy i inne dzikie gatunki psów)³. Kraje o wysokiej zapadalności na wściekliznę psów często nie posiadają solidnych krajowych programów nadzoru/kontroli wścieklizny i mają ograniczoną dostępność szczepionek przeciwko wścieklizny psów³.

Pozytywnym przykładem jest Chiny, gdzie roczna zapadalność na wściekliznę u ludzi systematycznie spadała z najwyższego poziomu 0,250/100 000 w 2007 roku do najniższego poziomu 0,009/100 000 w 2022 roku⁹. Zapadalność przypadków wścieklizny u ludzi nadal spada w ostatnich latach, przy czym wdrożenie bardziej solidnej profilaktyki poekspozycyjnej jest znaczącym czynnikiem przyczyniającym się do tego spadku⁹.

Europa – sukces w eliminacji

Europa osiągnęła znaczący sukces w kontroli i eliminacji wścieklizny. Wścieklizna przenoszona przez psy została wyeliminowana z Europy Zachodniej¹⁰. W Europie zgłaszane są nieliczne lub bardzo nieliczne przypadki wścieklizny rocznie; przypadki są nabywane zarówno podczas podróży, jak i w Europie¹¹.

Szwajcaria jest przykładem sukcesu w eliminacji wścieklizny. Choroba została praktycznie wyeliminowana po tym, jak naukowcy umieścili głowy kurczaków naszpikowane żywą osłabioną szczepionką w Alpach Szwajcarskich¹¹. W Wielkiej Brytanii nie zgłoszono przypadku rdzennej wścieklizny u ludzi od zwierząt innych niż nietoperze od 1902 roku¹.

Większość krajów, które zostały uznane za wolne od wścieklizny, prawdopodobnie ma wirusy związane z wścieklizną w swoich populacjach nietoperzy¹. W Niemczech wścieklizna u nietoperzy jest chorobą odzwierzęcą podlegającą zgłoszeniu, wywoływaną przez europejskie wirusy lyssavirus typu 1 i 2 (EBLV-1 i 2) oraz niedawno odkryty nowy gatunek lyssavirus – Bokeloh bat lyssavirus (BBLV)¹².

Ameryka Północna – kontrola dzięki programom szczepień

Stany Zjednoczone, podobnie jak inne kraje rozwinięte, odnotowały dramatyczny spadek liczby zakażeń i zgonów u ludzi z powodu wirusa wścieklizny⁴. Wysoka świadomość publiczna na temat wirusa, wysiłki w zakresie szczepień zwierząt domowych i ograniczania populacji dzikich zwierząt oraz dostępność profilaktyki poekspozycyjnej sprawiły, że wścieklizna u ludzi w Stanach Zjednoczonych jest bardzo rzadka⁷.

Od 1960 do 2018 roku w Stanach Zjednoczonych zgłoszono łącznie 125 takich przypadków; z nich 36 (28%) przypisano ugryzieniom psów doznanych podczas podróży międzynarodowych¹¹. Spośród 89 zakażeń nabytych w Stanach Zjednoczonych, 62 (70%) przypisano nietoperzom¹¹.

W Stanach Zjednoczonych wścieklizna jest najczęstsza u szopów na wschodnim wybrzeżu oraz u skunksów, lisów, kojotów i psów na granicy Teksas-Meksyk. Jednak nietoperze odpowiadają za największą liczbę zgonów z powodu wścieklizny w Stanach Zjednoczonych, ponieważ te ekspozycje częściej pozostają niezauważone; inokulacja zakażoną śliną może nastąpić przez drobne ukąszenia lub zadrapania, kontakt ze śluzówkami (oczy, usta) lub teoretycznie przez aerozolową ślinę¹³.

Ameryka Łacińska – postępy w eliminacji

Ameryka Łacińska osiągnęła znaczące postępy w kontroli wścieklizny. Meksyk został certyfikowany przez Światową Organizację Zdrowia jako wolny od wścieklizny przenoszonej przez psy w 2019 roku, ponieważ nie odnotowano przypadku transmisji pies-człowiek przez dwa lata¹¹. Wścieklizna przenoszona przez psy została wyeliminowana z niektórych krajów Ameryki Łacińskiej¹⁰.

Jednak w regionie nadal występują wyzwania związane z wścieklizną przenoszoną przez nietoperze wampiry. W 2022 roku trzy zgony z powodu wścieklizny u ludzi spowodowane zakażeniem wirusem wścieklizny nietoperzy wampirów wystąpiły w Meksyku; żadne nie zostały zgłoszone ze Stanów Zjednoczonych i Kanady¹⁴. W Teksasie, Arizonie, Nowym Meksyku i Florydzie biolodzy WS monitorują zwierzęta gospodarskie w scentralizowanych lokalizacjach pod kątem śladów ukąszeń nietoperzy wampirów, które mogą służyć jako wczesny wskaźnik ostrzegawczy ustanowienia nietoperzy wampirów w USA¹⁵.

Oceania i regiony wolne od wścieklizny

Wścieklizna jest prawie nieobecna w Australii i na Antarktydzie. W historii nie odnotowano przypadków wścieklizny na Antarktydzie od ugryzeń dzikich zwierząt¹⁶. Australia należy do krajów, które osiągnęły i utrzymują status wolny od wścieklizny dzięki skutecznym środkom kwarantanny i kontroli.

Czynniki wpływające na różnice regionalne

Różnice regionalne w epidemiologii wścieklizny wynikają z kilku kluczowych czynników. Po pierwsze, poziom rozwoju gospodarczego i dostępność zasobów finansowych na programy kontroli wścieklizny. Kraje rozwinięte mogły zainwestować w kompleksowe programy szczepień zwierząt, systemy nadzoru i dostęp do profilaktyki poekspozycyjnej.

Po drugie, różnice w populacjach zwierząt rezerwuarowych. W krajach rozwiniętych głównym problemem są dzikie zwierzęta, podczas gdy w krajach rozwijających się dominują psy domowe i bezpańskie. Po trzecie, dostępność i jakość opieki weterynaryjnej oraz systemów zdrowia publicznego. W krajach o wysokim dochodzie istnieją dobrze rozwinięte systemy diagnostyki laboratoryjnej i dostęp do szczepionek.

Zarządzanie bezpańskimi zwierzętami, szczególnie bezpańskimi psami, ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania wścieklizny⁴. Kraje, które skutecznie kontrolują populacje bezpańskich psów poprzez programy szczepień, sterylizację i odpowiedzialne posiadanie zwierząt, osiągają lepsze wyniki w kontroli wścieklizny.

Perspektywy regionalne dla eliminacji

Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN) wdrożyło regionalną strategię eliminacji z celem wyeliminowania wścieklizny u ludzi w regionie do 2020 roku¹⁰. Chociaż cel ten nie został osiągnięty w wyznaczonym terminie, wysiłki regionalne kontynuują się w ramach globalnego celu eliminacji zgonów z powodu wścieklizny przenoszonej przez psy do 2030 roku.

Programy kontroli wścieklizny są wdrażane w wielu krajach, z wielkimi sukcesami widocznymi dzięki poprawie pokrycia szczepień psów, poprawie dostępności profilaktyki poekspozycyjnej i zmniejszeniu zgonów u ludzi¹⁰. Globalna społeczność ma na celu eliminację zgonów u ludzi z powodu wścieklizny przenoszonej przez psy do 2030 roku¹⁰.