Trendy czasowe w epidemiologii raka głowy i szyi – zmiany na przestrzeni lat

Epidemiologia raka głowy i szyi przechodzi obecnie fundamentalne zmiany, które odzwierciedlają ewolucję głównych czynników ryzyka w różnych populacjach na świecie. Te transformacje mają głębokie implikacje dla zrozumienia, prewencji i leczenia tych nowotworów w XXI wieku.

Historyczne trendy w krajach rozwiniętych

W Stanach Zjednoczonych ogólna częstość występowania nowotworów jamy ustnej i gardła rozpoczęła spadek 30 lat temu i ustabilizowała się w 2003 roku¹. Podobnie, ogólna częstość raka krtani zaczęła spadać w latach 90. XX wieku¹. Te pozytywne trendy były bezpośrednim rezultatem zmniejszenia używania tytoniu w społeczeństwie amerykańskim na przestrzeni kilku dekad.

Szczegółowa analiza danych SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results) pokazuje, że wskaźniki zachorowalności na raka głowy i szyi w Stanach Zjednoczonych spadły ogółem o około 14% od 1975 roku². Ten spadek był głównie spowodowany zmniejszeniem używania tytoniu w populacji amerykańskiej, co stanowi dowód na skuteczność długoterminowych programów zdrowia publicznego.

Przełom epidemiologiczny po 2003 roku

Jednak od najniższego poziomu odnotowanego w 2003 roku, wskaźniki zachorowalności wzrosły o 15,5%². Ten wzrost zbiegł się w czasie z zastąpieniem nowotworów związanych z tytoniem przez choroby związane z wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), przy czym przewiduje się, że nowotwory gardła wkrótce przekroczą liczbą przypadki nowotworów jamy ustnej².

Przełomowe badanie opublikowane w 2011 roku w Journal of Clinical Oncology wykazało 28% wzrost wszystkich nowotworów gardła, 225% wzrost nowotworów gardła HPV-pozytywnych i 50% spadek nowotworów gardła HPV-negatywnych³. Obecnie nowotwory gardła związane z HPV stały się najczęstszym nowotworem złośliwym związanym z HPV w Stanach Zjednoczonych, przewyższając liczbą raka szyjki macicy³.

Różnice między nowotworami HPV-pozytywnymi i HPV-negatywnymi

Nowotwory związane z HPV różnią się znacząco od tradycyjnych nowotworów związanych z tytoniem i alkoholem. W krajach rozwiniętych HPV odpowiada za 72% wszystkich przypadków raka głowy i szyi, w porównaniu z 13% przypadków w krajach rozwijających się⁴. Nowotwory HPV-pozytywne są obecnie klasyfikowane inaczej z powodu znaczącej różnicy w przeżywalności⁴.

Pacjenci z nowotworami HPV-pozytywnymi charakteryzują się znacznie dłuższym medianą przeżycia (130 miesięcy vs 20 miesięcy) w porównaniu z pacjentami z nowotworami HPV-negatywnymi⁵. Co więcej, w przeciwieństwie do tradycyjnych pacjentów z rakiem głowy i szyi, osoby z nowotworami związanymi z HPV często nie mają tradycyjnych czynników ryzyka – nie palą tytoniu ani nie nadużywają alkoholu⁶.

Trendy w różnych lokalizacjach anatomicznych

Analiza trendów według lokalizacji anatomicznych ujawnia złożony obraz zmian epidemiologicznych. Według danych z różnych rejestrów nowotworów, częstość występowania raka krtani i nosogardła zmniejszyła się na świecie w latach 1990-2017, podczas gdy wzrosła częstość nowotworów gardła/podgardła i jamy ustnej/warg⁷.

W Szkocji, na przykład, zaobserwowano 78% wzrost zachorowalności na raka gardła przy jednoczesnym 27% spadku przypadków raka krtani⁸. Te zmiany odzwierciedlają globalny trend wzrostu nowotworów związanych z HPV przy jednoczesnym spadku nowotworów związanych z paleniem w krajach o wysokich dochodach.

Trendy według płci i wieku

Interesujące zmiany obserwuje się również w rozkładzie według płci. W Wielkiej Brytanii między latami 1993-1995 a 2017-2019 wskaźniki zachorowalności u kobiet wzrosły o 47%, podczas gdy u mężczyzn wzrost wyniósł 23%⁹. To może odzwierciedlać zmiany w zachowaniach seksualnych i ekspozycji na HPV w różnych grupach demograficznych.

Nowotwory gardła związane z HPV mają również nieco młodszy szczyt zachorowalności, występując około 10 lat wcześniej niż tradycyjne nowotwory głowy i szyi, z maksimum zachorowalności około 60-65 roku życia¹⁰. Ten trend przyczynia się do ogólnego wzrostu zachorowalności w młodszych grupach wiekowych.

Perspektywy globalne i regionalne różnice

Podczas gdy w krajach rozwiniętych obserwuje się zastępowanie nowotworów związanych z tytoniem przez nowotwory związane z HPV, w krajach rozwijających się nadal dominują tradycyjne czynniki ryzyka. W Europie Wschodniej i Chinach, gdzie wskaźniki używania tytoniu pozostają wysokie, przewiduje się wzrost tradycyjnych form raka głowy i szyi¹.

Infekcja HPV odpowiada za rosnący odsetek nowotworów gardła na całym świecie¹, ale ten trend jest szczególnie widoczny w krajach o wysokich dochodach. Wskaźniki nadal rosną i prawdopodobnie będą rosnąć jeszcze bardziej w ciągu następnych 20 lat, dopóki szczepienia nie zaczną wykazywać swojego wpływu³.

Implikacje dla zdrowia publicznego

Te zmieniające się trendy epidemiologiczne mają fundamentalne znaczenie dla strategii zdrowia publicznego. Podczas gdy kontynuacja programów ograniczania używania tytoniu pozostaje istotna, szczególnie w krajach rozwijających się, w krajach rozwiniętych priorytetem staje się prewencja zakażeń HPV poprzez szczepienia i edukację dotyczącą bezpiecznych praktyk seksualnych.

Przewidywany dalszy wzrost częstości występowania raka głowy i szyi, z prognozowanym 30% wzrostem do 2030 roku¹¹, wymaga przygotowania systemów opieki zdrowotnej na rosnącą liczbę przypadków, szczególnie wśród młodszych pacjentów z nowotworami związanymi z HPV, którzy mają lepsze rokowanie ale wymagają długoterminowej opieki survivorship.