Grupy wysokiego ryzyka niedoboru witaminy B12 i kwasu foliowego

Epidemiologia niedokrwistości megaloblastycznej wykazuje wyraźne zróżnicowanie w zależności od wieku, stylu życia, stanu zdrowia i przyjmowanych leków. Zrozumienie charakterystyki grup wysokiego ryzyka jest fundamentalne dla skutecznego zapobiegania i wczesnego rozpoznawania niedoborów witaminy B12 i kwasu foliowego¹.

Osoby starsze – grupa najwyższego ryzyka

Osoby starsze stanowią grupę o największym ryzyku rozwoju niedokrwistości megaloblastycznej. Niedobory witaminy B12 i kwasu foliowego są znacznie częstsze u osób w podeszłym wieku, dotykając około 1 na 10 osób w wieku 75 lat lub więcej oraz 1 na 20 osób w wieku 65-74 lata²³. W niektórych badaniях wykazano, że u osób powyżej 85 lat niedobór witaminy B12 może dotyczyć nawet ponad 20% populacji⁴.

Zwiększone ryzyko u osób starszych wynika z kilku mechanizmów fizjologicznych. Wraz z wiekiem pogarsza się produkcja czynnika wewnętrznego przez komórki okładzinowe żołądka, co utrudnia wchłanianie witaminy B12⁵. Dodatkowo, u starszych pacjentów częściej występuje niedokrwistość złośliwa – proces autoimmunologiczny, który jest klasyczną przyczyną niedoboru kobalaminy i dotyczy 20-50% przypadków według różnych badań⁵.

Wegetarianie i weganie

Wegetarianie stanowią jedną z grup najbardziej narażonych na niedobór witaminy B12. Niedobór ten występuje u 21-85% wegetarian, niezależnie od wieku, miejsca zamieszkania, rodzaju wegetarianizmu czy charakterystyki demograficznej⁶. Problem dotyczy wszystkich grup wegetarian, w tym laktowegetarian, owowegetarian, lakto-owowegetarian oraz wegan⁶.

Szczególnie wysokie ryzyko mają osoby na ściśle wegańskiej diecie. Ponieważ witamina B12 jest przechowywana w nadmiarze w wątrobie, pacjenci przestrzegający ścisłej diety wegańskiej przez około 3 lata mogą rozwinąć niedobór B12 z powodu braku spożycia tej witaminy⁷. W niektórych badaniach wskazuje się, że około 11% osób na diecie wegańskiej cierpi na niedobór witaminy B12⁴.

Kobiety w wieku reprodukcyjnym

Kobiety w wieku reprodukcyjnym stanowią szczególnie ważną grupę ryzyka ze względu na potencjalne konsekwencje dla potomstwa. Niedobór kwasu foliowego jest najczęściej spotykany u kobiet w ciąży i karmiących piersią⁸. W czasie ciąży wzrasta zapotrzebowanie na kwas foliowy z powodu zwiększenia objętości krwi matki oraz potrzeb rozwijającego się płodu⁹.

Dane z różnych krajów pokazują znaczące różnice w częstości niedoborów u kobiet w wieku reprodukcyjnym. W Meksyku niedobór witaminy B12 dotyka 8,5% kobiet w wieku 20-49 lat, przy czym u kobiet pochodzenia indiańskiego wskaźnik ten wynosi aż 18,6%, w porównaniu do 7,4% u kobiet nieindiańskiego pochodzenia¹⁰. W Pakistanie niedobory witaminy B12 i kwasu foliowego dotykają odpowiednio 52,4% i 50,8% kobiet w wieku reprodukcyjnym¹¹.

Kobiety w ciąży i okres okołoporodowy

Ciąża znacząco zwiększa ryzyko niedoboru zarówno witaminy B12, jak i kwasu foliowego. W badaniu przeprowadzonym w Tanzanii niedobory żelaza, kwasu foliowego i witaminy B12 u kobiet w ciąży wynosiły odpowiednio 37,8%, 24,0% i 9,7%¹². U kobiet w pierwszym trymestrze ciąży (poniżej 28 tygodnia) jedna trzecia miała niedobór żelaza, około połowa – niedobór kwasu foliowego, a około jedna dziesiąta – niedobór witaminy B12¹³.

Niedobór kwasu foliowego u matki podczas ciąży lub karmienia piersią może prowadzić do wad cewy nerwowej, opóźnienia rozwoju, zaburzeń wzrostu, hipotensji, ataksji i niedokrwistości u dziecka¹⁴. Dlatego suplementacja kwasem foliowym jest zalecana już przed planowaną ciążą.

Pacjenci z chorobami przewodu pokarmowego

Osoby z chorobami przewodu pokarmowego stanowią istotną grupę ryzyka niedoboru witaminy B12. Szczególnie narażeni są pacjenci po operacjach bariatrycznych – ponieważ komórki okładzinowe żołądka produkują czynnik wewnętrzny, każdy pacjent po operacji pomostowania żołądka może być zagrożony rozwojem niedoboru B12, ponieważ nowa droga pokarmowa omija miejsce produkcji czynnika wewnętrznego⁷.

Inne choroby przewodu pokarmowego zwiększające ryzyko niedoboru to celiakia – stan, w którym układ immunologiczny atakuje własne tkanki po spożyciu glutenu, co również może prowadzić do niedokrwistości z niedoboru B12¹⁵. Niedobór kwasu foliowego jest również najczęściej spotykany u osób z przewlekłymi chorobami przewodu pokarmowego⁸.

Pacjenci przyjmujący określone leki

Długotrwale stosowane leki mogą znacząco zwiększać ryzyko niedoboru witaminy B12. Szczególnie problematyczne są inhibitory pompy protonowej i blokery receptorów H2, które po stosowaniu przez ponad 12 miesięcy mogą powodować zaburzenia rozkładu witaminy B12 z pożywienia¹⁶¹⁷.

Metformina, powszechnie stosowana w leczeniu cukrzycy typu 2, również może powodować niedobór witaminy B12. Lekarze powinni rozważyć badania przesiewowe w kierunku niedoboru witaminy B12 u pacjentów przyjmujących metforminę przez ponad cztery miesiące¹⁶. Ekspozycja na podtlenek azotu również może powodować niedobór witaminy B12 i objawy neurologiczne⁷.

Inne grupy ryzyka

Do innych grup zwiększonego ryzyka należą osoby z uzależnieniem od alkoholu, które są narażone na niedobór kwasu foliowego¹⁸. Niedobór kwasu foliowego jest również częstszy u osób przestrzegających restrykcyjnych diet odchudzających, jedzących przecharowane pokarmy oraz u osób ubogich, starszych i tych, które nie spożywają świeżych owoców i warzyw¹⁸.

W krajach rozwijających się szczególnie narażone są dzieci z ciężkim niedożywieniem ostrym. W badaniu przeprowadzonym w Indiach u dzieci z tym schorzeniem niedobór witaminy B12 występował u 52,83% pacjentów, a niedobór kwasu foliowego u 35,22% dzieci¹⁹. Wśród dzieci z niedokrwistością makrocytową lub dimorficzną aż 92,30% miało niedobór witaminy B12, a 61,53% – niedobór kwasu foliowego¹⁹.

Czynniki genetyczne i rodzinne

Niedokrwistość złośliwa ma prawdopodobnie predyspozycję genetyczną. Choroba jest częściej diagnozowana u członków rodzin pacjentów z niedokrwistością złośliwą i jest związana z typami antygenu zgodności tkankowej HLA A2, A3 i B7 oraz grupą krwi A²⁰. Około 20% krewnych pacjentów z niedokrwistością złośliwą otrzymuje diagnozę tego samego schorzenia²⁰.

Pacjenci z niedokrwistością złośliwą mają również zwiększoną częstość występowania chorób autoimmunologicznych i chorób tarczycy, co sugeruje, że choroba ma komponent immunologiczny²¹. Niedokrwistość złośliwa może współwystępować z autoimmunologiczną chorobą tarczycy, cukrzycą typu 1A, łysieniem, bielakiem i przewlekłym zanikowym zapaleniem żołądka²¹.