Przyczyny kaszlu ostrego – infekcje i czynniki drażniące

Kaszel ostry definiowany jest jako kaszel trwający krócej niż 3 tygodnie i stanowi jeden z najczęstszych objawów, z powodu którego pacjenci zgłaszają się do lekarza¹. W zdecydowanej większości przypadków ma etiologię infekcyjną, przy czym infekcje wirusowe odpowiadają za około 90% wszystkich przypadków kaszlu ostrego².

Infekcje wirusowe jako główna przyczyna

Infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych stanowią najczęstszą przyczynę kaszlu ostrego u wszystkich grup wiekowych³. Do najważniejszych patogenów wirusowych wywołujących kaszel należą rinowirusy (odpowiedzialne za przeziębienie), wirusy grypy, wirusy paragrypy oraz respiratory syncytial virus (RSV)⁴.

Mechanizm powstawania kaszlu w infekcjach wirusowych polega na bezpośrednim uszkodzeniu nabłonka dróg oddechowych przez wirusy, co prowadzi do uwolnienia mediatorów zapalnych i aktywacji receptorów kaszlowych⁵. Początkowo kaszel ma charakter suchy, ale w miarę rozwoju stanu zapalnego i zwiększenia produkcji wydzieliny staje się produktywny.

Charakterystyczne dla infekcji wirusowych jest stopniowe narastanie objawów przez 2-3 dni, osiągnięcie maksimum nasilenia, a następnie powolne ustępowanie w ciągu 7-10 dni. Kaszel może jednak utrzymywać się dłużej niż inne objawy, nawet do 3 tygodni po zakończeniu infekcji².

Bakteryjne przyczyny kaszlu ostrego

Chociaż infekcje bakteryjne są rzadszą przyczyną kaszlu ostrego niż wirusowe, mogą one powodować poważniejszy przebieg choroby. Do najważniejszych bakteryjnych przyczyn kaszlu ostrego należą zapalenie płuc, ostre zapalenie oskrzeli o etiologii bakteryjnej oraz krztusiec¹.

Bakteryjne zapalenie płuc, najczęściej wywoływane przez Streptococcus pneumoniae, charakteryzuje się nagłym początkiem, wysoką gorączką, kaszlem z ropną plwociną oraz bólem w klatce piersiowej⁶. Kaszel w zapaleniu płuc początkowo może być suchy, ale szybko staje się produktywny z charakterystyczną żółto-zieloną plwociną.

Krztusiec, wywoływany przez bakterię Bordetella pertussis, charakteryzuje się specyficznym obrazem klinicznym z napadami intensywnego kaszlu zakończonymi charakterystycznym “wciągnięciem” powietrza⁴. Choroba ta może występować u osób w każdym wieku, ale szczególnie niebezpieczna jest u niemowląt.

Czynniki środowiskowe i drażniące

Wdychanie drażniących substancji może być przyczyną ostrego kaszlu bez podłoża infekcyjnego. Do najczęstszych czynników drażniących należą dym tytoniowy, spaliny samochodowe, chemikalia przemysłowe, kurz oraz silne zapachy⁷.

Ekspozycja na dym jest szczególnie częstą przyczyną kaszlu, zarówno u osób palących aktywnie, jak i narażonych na palenie bierne⁸. Kaszel wywołany dymem ma zazwyczaj charakter suchy i drażniący, może nasilać się w nocy i podczas wysiłku fizycznego.

Zanieczyszczenie powietrza, szczególnie w dużych miastach i obszarach przemysłowych, może powodować ostre epizody kaszlu u osób wrażliwych⁹. Szczególnie narażone są dzieci, osoby starsze oraz pacjenci z chorobami układu oddechowego.

Zaostrzenia przewlekłych schorzeń

Nagłe zaostrzenia przewlekłych chorób układu oddechowego mogą manifestować się ostrym kaszlem. Do najczęstszych należą zaostrzenia astmy, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP) oraz rozstrzenia oskrzeli¹.

Zaostrzenie astmy może być wywołane przez kontakt z alergenami, infekcje wirusowe, zimne powietrze lub stres emocjonalny¹⁰. Kaszel w zaostrzeniu astmy często towarzyszy świszczącemu oddechowi i duszności, ale może też być jedynym objawem w wariancie kaszlowym astmy.

U pacjentów z POChP zaostrzenia często są wywołane przez infekcje bakteryjne lub wirusowe i charakteryzują się nasileniem kaszlu z ropną plwociną, zwiększoną dusznością oraz pogorszeniem ogólnego stanu pacjenta¹¹.

Specjalne sytuacje kliniczne

Niektóre przyczyny kaszlu ostrego wymagają szczególnej uwagi ze względu na potencjalne zagrożenie życia. Do tej grupy należą zatorowość płucna, pneumotorax oraz niewydolność serca¹².

Zatorowość płucna może manifestować się nagłym początkiem kaszlu, często suchego, któremu towarzyszą duszność, ból w klatce piersiowej i tachykardia¹³. Stan ten wymaga natychmiastowej diagnostyki i leczenia.

Pneumotorax, czyli zapadnięcie się płuca, może powodować nagły kaszel z towarzyszącą ostrą dusznością i bólem w klatce piersiowej¹². Szczególnie narażone są osoby młode, wysokie i szczupłe oraz pacjenci z chorobami płuc.

Niewydolność serca może manifestować się kaszlem, szczególnie nocnym, któremu towarzyszy duszność i obrzęki¹³. Kaszel w niewydolności serca często nasila się w pozycji leżącej i może być pierwszym objawem dekompensacji.

Różnice wieku w etiologii kaszlu ostrego

Etiologia kaszlu ostrego może się różnić w zależności od wieku pacjenta. U niemowląt i małych dzieci częstymi przyczynami są zapalenie oskrzelików, krup oraz aspiracja ciała obcego¹⁴.

Zapalenie oskrzelików, najczęściej wywoływane przez RSV, jest szczególnie częste u dzieci poniżej 2 roku życia i może prowadzić do poważnych powikłań oddechowych¹⁵. Charakteryzuje się świszczącym oddechem, kaszlem i trudnościami w karmieniu.

Krup, wywoływany najczęściej przez wirusy paragrypy, charakteryzuje się charakterystycznym “szczekającym” kaszlem i stridorem inspiracyjnym¹⁴. Najczęściej występuje u dzieci w wieku 6 miesięcy do 6 lat.

U osób starszych należy szczególnie rozważać atypowe prezentacje poważnych schorzeń, takich jak zapalenie płuc, które może przebiegać z subtelną symptomatologią¹⁶. Również aspiracja treści żołądkowej może być częstszą przyczyną kaszlu u osób starszych z zaburzeniami połykania.