Chirurgia jaglicy – techniki operacyjne w leczeniu zawrócenia rzęs

Leczenie chirurgiczne jaglicy staje się konieczne w zaawansowanych stadiach choroby, gdy dochodzi do rozwoju blizn spojówkowych z towarzyszącym zawróceniem powiek i rzęs (trichiasis)¹. W tym stadium choroby rzęsy obtarły się o powierzchnię rogówki, powodując intensywny ból i postępujące blizny przedniej części oka¹. Bez odpowiedniej interwencji chirurgicznej zawrócenie rzęs prowadzi do ślepoty w większości przypadków¹.

Głównym celem wszystkich procedur chirurgicznych w jaglicy jest korekcja położenia powieki w taki sposób, aby zapobiec dalszemu obtarciu rzęs o rogówkę i zatrzymać progresję uszkodzeń². Interwencja chirurgiczna musi zostać przeprowadzona przed wystąpieniem nieodwracalnej utraty wzroku, ponieważ operacja nie może przywrócić już utraconego widzenia³. Dlatego tak ważne jest wczesne wykrycie i szybka kwalifikacja pacjentów do leczenia chirurgicznego.

Rotacja blaszki tarsalnej – podstawowa technika chirurgiczna

Rotacja blaszki tarsalnej (bilamellar tarsal rotation) stanowi standardową i najczęściej stosowaną procedurę chirurgiczną w leczeniu zawrócenia rzęs wywołanego jaglicą⁴. Technika ta polega na wykonaniu nacięcia w bliznowato zmienionej powiece górnej i obróceniu brzegu powieki wraz z rzęsami w kierunku od gałki ocznej⁵. Procedura skutecznie kieruje rzęsy z dala od rogówki, ograniczając postęp blizn i zapobiegając dalszej utracie wzroku⁵.

Zabieg rotacji blaszki tarsalnej obejmuje nacięcie całej grubości blaszki tarsalnej z zewnętrzną rotacją brzegu dystalnego przy użyciu trzech lub czterech szwów⁶. Jest to procedura stosunkowo prosta i szybka, która może być wykonywana na poziomie lokalnych ośrodków zdrowia przez odpowiednio wyszkolony personel medyczny⁷. Badania wykazują, że nacięcie całej grubości blaszki tarsalnej z rotacją brzegu niosącego rzęsy jest najskuteczniejszą techniką i powinna być preferowana w leczeniu środowiskowym⁷.

Istotną zaletą tej techniki jest możliwość wykonywania zabiegu przy użyciu różnych rodzajów szwów. Badania kliniczne potwierdzają, że operacja wykonana z użyciem szwów jedwabnych lub szwów wchłanialnych daje porównywalne wyniki⁷. Dodatkowo, podanie azytromycyny w okresie okołooperacyjnym może poprawić wyniki leczenia, szczególnie w przypadkach o niskim ogólnym wskaźniku nawrotów⁷.

Alternatywne techniki chirurgiczne

Oprócz standardowej rotacji blaszki tarsalnej, w leczeniu jaglicy stosowane są także inne techniki operacyjne dostosowane do specyficznych potrzeb pacjenta. Tylna rotacja blaszki tarsalnej (posterior lamellar tarsal rotation – PLTR) stanowi alternatywną metodę dla przypadków z zaawansowanymi zmianami bliznowatymi⁸. Technika ta może być szczególnie przydatna w przypadkach, gdzie standardowe podejście nie przynosi oczekiwanych rezultatów.

W niektórych sytuacjach może być rozważane mechaniczne usunięcie rzęs (epilacja), jednak procedura ta oferuje jedynie tymczasową ulgę⁵. Odrastające rzęsy są często bardziej sztywne i mogą powodować większe uszkodzenia rogówki niż pierwotnie⁹. Dlatego epilacja nie jest zalecana jako długoterminowe rozwiązanie i może wymagać regularnego powtarzania¹⁰.

W przypadkach niewielkiego zawrócenia rzęs badania porównują skuteczność chirurgii z epilacją. Randomizowane badanie kontrolowane w Etiopii wykazało, że chirurgia jest bardziej skuteczna niż epilacja w długoterminowym leczeniu niewielkiego zawrócenia rzęs¹¹. Czteroletnie obserwacje potwierdziły wyższą skuteczność interwencji chirurgicznej w porównaniu z epilacją¹¹.

Przeszczep rogówki w zaawansowanych przypadkach

W przypadkach, gdy rogówka uległa znacznemu zmętnieniu na skutek przewlekłych blizn spowodowanych jaglicą, może być rozważany przeszczep rogówki⁵. Transplantacja rogówki może poprawić wzrok u pacjentów, u których zmętnienie rogówki znacząco upośledza widzenie¹². Jednak procedura ta wymaga wcześniejszej korekcji położenia powiek, aby zapewnić odpowiednie warunki dla przeszczepionej tkanki¹².

Niestety, wyniki przeszczepu rogówki w kontekście jaglicy nie zawsze są satysfakcjonujące¹³. Przewlekły proces zapalny i blizny w obrębie powierzchni oka mogą wpływać na przyjęcie się przeszczepu oraz długoterminowe rezultaty funkcjonalne. Dlatego transplantacja rogówki jest rozważana jedynie w wybranych przypadkach, po dokładnej ocenie potencjalnych korzyści i ryzyka.

Kluczowym warunkiem sukcesu przeszczepu rogówki jest wcześniejsza eliminacja czynników mechanicznych uszkadzających powierzchnię oka. Oznacza to konieczność uprzedniej korekcji zawrócenia powiek i zapewnienia prawidłowego nawilżenia powierzchni oka. Bez tych warunków wstępnych przeszczep rogówki ma niewielkie szanse powodzenia.

Organizacja opieki chirurgicznej

Skuteczna realizacja programów chirurgicznych w leczeniu jaglicy wymaga odpowiedniej organizacji opieki zdrowotnej na poziomie lokalnym². WHO podkreśla znaczenie nauczania prostych procedur chirurgicznych pomocniczym członkom zespołów opieki zdrowotnej w obszarach endemicznych². Takie podejście umożliwia wczesną interwencję i zapobiega uszkodzeniu rogówki oraz powstawaniu blizn².

Ważnym aspektem organizacji opieki chirurgicznej jest zapewnienie odpowiedniego systemu kierowania pacjentów. Osoby dorosłe powyżej 40. roku życia w społecznościach endemicznych powinny być regularnie badane pod kątem zawrócenia rzęs¹⁴. Dodatkowo, wszyscy dorośli skarżący się na ból oka powinni być badani w kierunku trichiasis¹⁴. Służby zdrowia muszą zapewnić terminowe leczenie i skierowanie do chirurga okulisty dla osób z zawróceniem rzęs¹⁴.

W 2023 roku łącznie 130 746 osób otrzymało leczenie chirurgiczne z powodu zaawansowanego stadium jaglicy na całym świecie¹⁵. Liczby te pokazują skalę potrzeb w zakresie opieki chirurgicznej, ale także postępy w organizacji i dostępności tego typu leczenia. Koszt pojedynczego zabiegu chirurgicznego wynosi od 75 do 100 dolarów amerykańskich i trwa około 15-20 minut¹⁶.

Wyniki leczenia chirurgicznego i czynniki prognostyczne

Skuteczność leczenia chirurgicznego jaglicy zależy od wielu czynników, w tym od stopnia zaawansowania zmian blizn, techniki operacyjnej oraz opieki pooperacyjnej. Badania wykazują skromną poprawę wzroku po interwencji chirurgicznej, jednak głównym celem operacji jest zatrzymanie progresji choroby i zapobieganie dalszej utracie wzroku⁷. Pacjenci, którzy przeszli zabieg chirurgiczny korekcji zawrócenia rzęs, mają także zmniejszone ryzyko nawrotu jaglicy¹⁷.

Jednakże, korekcja chirurgiczna bliznowato zmienionych powiek wiąże się z ryzykiem niepowodzenia lub nawrotu ze względu na postępujące blizny spowodowane jaglicą¹⁸. Dlatego tak ważne jest wczesne wykrycie i leczenie, zanim dojdzie do rozległych zmian strukturalnych. Leczenie staje się coraz bardziej skomplikowane i mniej skuteczne w bardziej zaawansowanych fazach choroby¹⁸.

Długoterminowe wyniki leczenia chirurgicznego zależą także od przestrzegania zaleceń pooperacyjnych oraz kontynuacji programów profilaktycznych w społeczności. Nawet po udanym leczeniu chirurgicznym pacjenci pozostają narażeni na ryzyko ponownego zakażenia, jeśli nie zostaną wdrożone odpowiednie działania prewencyjne na poziomie populacyjnym. Dlatego chirurgia powinna być zawsze częścią kompleksowej strategii SAFE, a nie izolowaną interwencją.