Jaglica – epidemiologia i występowanie na świecie

Jaglica stanowi najczęstszą infekcyjną przyczyna ślepoty na świecie i pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego w wielu regionach¹². Według najnowszych danych Światowej Organizacji Zdrowia z kwietnia 2024 roku, około 103 milionów ludzi żyje w obszarach endemicznych jaglicy i jest narażonych na ryzyko ślepoty z powodu tej choroby². To znaczący spadek w porównaniu z wcześniejszymi szacunkami – w 2002 roku liczba osób zagrożonych wynosiła około 1,5 miliarda³.

Globalny rozkład geograficzny

Jaglica jest endemiczna w 38 krajach i odpowiada za ślepotę lub zaburzenia wzroku u około 1,9 miliona ludzi na całym świecie²³. Choroba występuje głównie w najbiedniejszych i najbardziej odizolowanych społecznościach wiejskich krajów o niskich dochodach¹⁴. Afryka pozostaje najbardziej dotkniętym kontynentem, gdzie koncentruje się większość przypadków ślepnącej jaglicy, szczególnie w obszarach sawannowych Afryki Wschodniej i Środkowej oraz w regionie Sahelu w Afryce Zachodniej⁵⁶.

Poza Afryką, jaglica występuje także w Azji Środkowej i Południowo-Wschodniej, na Bliskim Wschodzie, w Ameryce Łacińskiej oraz w regionie Pacyfiku⁸⁹. Australia stanowi jedyny kraj o wysokich dochodach, gdzie jaglica nadal pozostaje problemem zdrowia publicznego, występując głównie w odległych społecznościach Aborygenów¹⁰¹¹.

Rozkład wiekowy i płciowy

Epidemiologia jaglicy charakteryzuje się wyraźnym rozkładem wiekowym. Aktywna postać choroby występuje najczęściej u dzieci w wieku przedszkolnym, z najwyższą częstością występowania u dzieci w wieku 3-5 lat⁵¹². Częstość występowania aktywnej jaglicy znacząco spada z wiekiem, osiągając niskie poziomy u dorosłych⁹. W obszarach hiperendemicznych, nawet do połowy całego obciążenia bakteryjnego społeczności może występować u dzieci poniżej pierwszego roku życia⁵ Zobacz więcej: Jaglica u dzieci – rozkład wiekowy i czynniki ryzyka.

Jeśli chodzi o różnice płciowe, aktywna jaglica występuje z podobną częstością u chłopców i dziewczynek¹³. Jednak późne powikłania choroby, w tym bliznowacenie spojówek i skręt powiek (trichiasis), występują znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn¹²¹³. Względne ryzyko wystąpienia skrętu powiek u kobiet jest 1,8 raza wyższe niż u mężczyzn⁷¹⁴. Ten wzorzec wiąże się prawdopodobnie z większym narażeniem kobiet na kontakt z dziećmi podczas opieki nad nimi, co zwiększa ryzyko zakażenia¹².

Trendy czasowe i postępy w eliminacji

Mimo że jaglica nadal stanowi poważny problem zdrowia publicznego, obserwuje się pozytywne trendy w zakresie redukcji występowania choroby. Globalna częstość występowania aktywnych przypadków jaglicy spadła ze 146 milionów w 1995 roku do 84 milionów w 2007 roku¹⁵. Według najnowszych danych WHO, liczba osób zagrożonych jaglichą spadła z 125 milionów w 2022 roku do 115,7 miliona w 2023 roku, a następnie do 103,2 miliona w kwietniu 2024 roku¹⁶¹⁷Zobacz więcej: Globalne trendy eliminacji jaglicy i postępy WHO.

Obecne wyzwania epidemiologiczne

Pomimo znaczących postępów, jaglica nadal stanowi wyzwanie w wielu regionach świata. W 2023 roku szacuje się, że 116 milionów ludzi żyło w okręgach, gdzie częstość występowania aktywnej jaglicy wynosiła co najmniej 5%, a 1,5 miliona osób wymagało operacji z powodu skrętu powiek⁹. Około 21 milionów ludzi na świecie cierpi na aktywną jaglichę, a kolejne 7,3 miliona osób ma skręt powiek i jest narażonych na ryzyko ślepoty¹³.

Szczególnym problemem jest zjawisko nawrotu jaglicy (recrudescence) w obszarach, które wcześniej osiągnęły progi eliminacji¹⁹. Nawrót definiuje się jako powrót częstości występowania aktywnej jaglicy powyżej progu eliminacyjnego (≥5%) w badaniach nadzoru przeprowadzanych na poziomie okręgów¹⁹. Problem ten jest szczególnie widoczny w regionach historycznie wysokoendemicznych, takich jak region Amhara w Etiopii²⁰ Zobacz więcej: Nawroty jaglicy i wyzwania w utrzymaniu eliminacji.

Znaczenie dla zdrowia publicznego

Jaglica pozostaje chorobą ubóstwa, dotykającą najbiedniejszych z najbiedniejszych²¹. W Europie i większości Ameryki Północnej jaglica zniknęła dziesięciolecia temu wraz z poprawą standardów życia, bez wdrażania specjalistycznych interwencji¹⁵²¹. Podobne trendy obserwuje się w niektórych krajach o niskich i średnich dochodach, które wcześniej były hiperendemiczne²¹.

Najnowsze szacunki WHO wskazują, że obciążenie jaglichą wynosi 1,3 miliona lat życia skorygowanych o niepełnosprawność (DALY), co mierzy różnicę między normalną, zdrową populacją a kosztami choroby wynikającymi z przedwczesnej śmiertelności i niepełnosprawności²². Ślepota z jakiejkolwiek przyczyny wiąże się ze zwiększonym ryzykiem śmiertelności w społecznościach endemicznych⁸.

Perspektywy eliminacji do 2030 roku

Światowa Organizacja Zdrowia przyjęła strategię SAFE w 1993 roku i kontynuuje swój mandat w zakresie zapewnienia przywództwa i koordynacji międzynarodowych wysiłków mających na celu eliminację jaglicy jako problemu zdrowia publicznego²³. Mapa drogowa dla zaniedbanych chorób tropikalnych na lata 2021-2030 przedłużyła nowy termin globalnej eliminacji choroby do 2030 roku²⁴.

Pomimo znaczących postępów, nadal pozostaje wiele pracy do wykonania. Trwające wyzwania obejmują ograniczone finansowanie, uporczywą i nawracającą jaglichę, trudno dostępne populacje oraz niepewność, które zagrażają eliminacji jaglicy jako problemu zdrowia publicznego do 2030 roku⁷. Jednak ciągły problem zdrowia publicznego związany z jaglichą w 2030 roku będzie trudny do usprawiedliwienia przez świat²⁵.