Prewencja cukrzycy typu 1 – możliwości zapobiegania chorobie

Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną, w której układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki produkujące insulinę¹. Choć obecnie nie istnieją metody całkowitego zapobiegania tej chorobie, badania naukowe przynoszą obiecujące rezultaty w zakresie opóźniania jej wystąpienia u osób wysokiego ryzyka²³.

Rodzaje prewencji cukrzycy typu 1

Strategie zapobiegania cukrzycy typu 1 dzielą się na trzy główne kategorie⁴. Prewencja pierwotna ma na celu uniknięcie rozwoju autoimmunizacji przeciwko autoantygenom wysp trzustkowych⁵. Ten rodzaj prewencji skupia się na unikaniu czynników środowiskowych, które mogą wywołać reakcję autoimmunologiczną u osób predysponowanych genetycznie⁶.

Prewencja wtórna koncentruje się na interwencji po wystąpieniu autoimmunizacji, ale przed rozwinięciem objawów klinicznych choroby⁴. Ta strategia jest szczególnie istotna dla osób ze stadium 1 (dwa lub więcej przeciwciał przeciwko wyspom trzustkowym z prawidłową glikemią) lub stadium 2 (przeciwciała przeciwko wyspom trzustkowym z dysglicemią)⁷. Ostatni rodzaj to prewencja trzeciorzędowa, która ma na celu zapobieganie powikłaniom klinicznym u osób z już rozpoznaną cukrzycą typu 1⁴.

Przełomowy lek – teplizumab

Największym osiągnięciem w dziedzinie prewencji cukrzycy typu 1 jest zatwierdzenie przez amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) leku teplizumab w 2022 roku¹⁰¹¹. Jest to pierwsze przeciwciało monoklonalne skierowane przeciwko CD3, które otrzymało pozwolenie na opóźnianie wystąpienia klinicznej cukrzycy typu 1 u osób z chorobą przedkliniczną¹⁰.

Teplizumab jest przeznaczony dla osób w wieku 8 lat i starszych ze stadium 2 cukrzycy typu 1, które mają co najmniej dwa przeciwciała związane z cukrzycą i dysglicemię¹². Lek podawany jest w postaci pojedynczego 14-dniowego cyklu codziennych infuzji dożylnych¹². Badania wykazały, że teplizumab opóźnia medianę czasu do diagnozy klinicznej cukrzycy typu 1 o około 2 lata¹¹¹³.

Mechanizm działania teplizumabu polega na modulacji odpowiedzi immunologicznej poprzez wpływ na limfocyty T¹⁴. Lek może prowadzić do przejściowego systemowego wzrostu odsetka komórek T regulatorowych CD4+Foxp3+, przywracając tym samym równowagę między tolerogennymi komórkami Treg a patogennymi limfocytami T¹⁴. Więcej szczegółów na temat mechanizmów działania i zastosowania teplizumabu można znaleźć Zobacz więcej: Teplizumab – pierwszy lek opóźniający cukrzycę typu 1.

Wczesne wykrywanie i badania przesiewowe

Kluczowym elementem skutecznej prewencji jest wczesne wykrywanie osób wysokiego ryzyka¹⁵. Badania przesiewowe umożliwiają identyfikację wczesnych stadiów cukrzycy typu 1 na lata przed wystąpieniem jakichkolwiek objawów¹⁵. Wykrycie dwóch lub więcej przeciwciał związanych z cukrzycą oznacza, że osoba znajduje się już we wczesnym stadium choroby¹⁵.

Najlepszym predyktorem progresji w kierunku cukrzycy typu 1 u osób predysponowanych genetycznie, ale także w populacji ogólnej, jest obecność autoprzeciwciał¹⁶. Niemal wszystkie osoby, które mają pozytywny wynik na dwa lub więcej przeciwciał związanych z cukrzycą, rozwiną chorobę, a ryzyko dożywotniego rozwoju klinicznej diagnozy (stadium 3) zbliża się do 100%¹⁵.

Programy badań przesiewowych, takie jak Type 1 Diabetes TrialNet, oferują bezpłatne badania krwi dla uprawnionych osób w celu oceny ich osobistego ryzyka rozwoju choroby¹⁵. Rocznie około 15 000 dzieci i młodych dorosłych, którzy są krewnymi pierwszego lub drugiego stopnia osób z cukrzycą typu 1, jest badanych pod kątem przeciwciał przeciwko wyspom trzustkowym¹⁷. Szczegółowe informacje o metodach wykrywania i monitorowania osób wysokiego ryzyka przedstawiono Zobacz więcej: Wykrywanie i monitorowanie osób wysokiego ryzyka cukrzycy typu 1.

Inne strategie prewencyjne w badaniach

Oprócz teplizumabu, naukowcy badają różne inne podejścia do prewencji cukrzycy typu 1⁵. Strategie te obejmują unikanie czynników środowiskowych wywołujących autoimmunizację wysp trzustkowych, „szczepienia” specyficzne dla antygenu z wykorzystaniem autoantygenu wysp trzustkowych, terapie systemowe niespecyficzne dla antygenu, w tym immunosupresję lub immunomodulację, oraz terapie komórkowe⁵.

Wśród badanych interwencji dietetycznych próbowano stosować wzór pozbawiony mleka krowiego lub podawano niemowlętom mieszankę wolną od insuliny bydlęcej¹⁸. Chociaż te interwencje zmniejszyły rozwój przeciwciał skierowanych przeciwko komórkom beta, nie zapobiegły rozwojowi cukrzycy typu 1¹⁸. Podobnie badania, w których podawano osobom wysokiego ryzyka insulinę w iniekcjach, insulinę doustną lub nikotynamid, nie zapobiegły rozwojowi cukrzycy¹⁸.

Ograniczenia i wyzwania

Pomimo postępów w badaniach nad prewencją cukrzycy typu 1, nadal istnieją znaczące ograniczenia²⁰. Prewencja pierwotna cukrzycy typu 1 jest utrudniona przez trudności w identyfikacji populacji wysokiego ryzyka oraz brak skutecznej strategii prewencyjnej²⁰. Strategie prewencji pierwotnej muszą być zasadniczo interwencjami o bardzo niskim potencjale wyrządzania szkody, ponieważ populacja bazowa jest bardzo duża, a zdecydowana większość z nich w ogóle nie zachoruje⁶.

Terapie przeciwzapalne lub immunomodulujące w ogóle, takie jak stosowanie kwasu dokozaheksaenowego, witaminy D i wysokich dawek nikotynamidu, były próbowane z niezadowalającymi wynikami⁶. Nawet teplizumab, choć przełomowy, opóźnia wystąpienie cukrzycy typu 1 o miesiące do lat i nie zapobiega jej całkowicie²¹.

Przyszłość prewencji cukrzycy typu 1

Przyszłe interwencje prawdopodobnie będą wymagać kombinacji środków, które mogą celować w wiele mechanizmów immunologicznych¹. Strategie te mogą obejmować poprawę odporności regulatorowej, a także zastąpienie i przywrócenie funkcji komórek beta¹. Badane są kombinacje immunoterapii z celem osiągnięcia bardziej trwałej ochrony immunologicznej poprzez użycie wielu środków razem¹⁹.

Ostatecznym celem w cukrzycy typu 1 jest przywrócenie tolerancji specyficznej dla antygenu²². Główną lekcją wynikającą z dotychczasowych badań jest to, że interwencje specyficzne dla antygenu były bezpieczne²². Ponieważ do tej pory żadna z nich nie wykazała zapobiegania lub długoterminowego odwrócenia choroby, wskazuje to, że trwała prewencja i/lub leczenie będą zależeć od terapii kombinowanych²².

Znaczenie wczesnej interwencji

Dostępność teplizumabu reprezentuje przełom w leczeniu cukrzycy typu 1¹². Dzięki lepszemu zrozumieniu patogenezy i progresji choroby, cukrzyca typu 1 może być identyfikowana i leczona w stadiach przedklinicznych przed rozwinięciem objawowej hiperglikemii¹². Wczesne wykrycie i leczenie cukrzycy może zmniejszyć ryzyko rozwoju powikłań zarówno w momencie diagnozy, jak i w przyszłości²³.

Opóźnienie wystąpienia cukrzycy typu 1 oznacza, że organizm ma o tyle więcej czasu w stanie z prawidłowym poziomem cukru we krwi i bez długoterminowych powikłań, które wiążą się z cukrzycą²⁴. Opóźnienie wystąpienia może również dać rodzinom czas na przejście edukacji diabetologicznej w celu nauki ważnych umiejętności potrzebnych do zarządzania cukrzycą u dzieci²⁴.