Zapobieganie chorobom psychicznym – skuteczne strategie prewencji

Zapobieganie chorobom psychicznym stanowi jeden z najważniejszych elementów współczesnej opieki zdrowotnej, zyskując coraz większe uznanie jako skuteczny sposób na zmniejszenie ciężaru zaburzeń psychicznych w społeczeństwie¹. Choć nie wszystkie problemy zdrowia psychicznego można całkowicie zapobiec, wiele zaburzeń psychicznych może być skutecznie powstrzymanych dzięki odpowiedniemu podejściu prewencyjnemu¹. Prewencja może pomóc wszystkim, niezależnie od tego, czy obecnie cieszymy się dobrym zdrowiem psychicznym, czy nie¹.

Znaczenie prewencji w zdrowiu psychicznym wynika z faktu, że wiele chorób psychicznych charakteryzuje się wczesnym początkiem, często w dzieciństwie lub adolescencji, oraz powiązaniem z niekorzystnymi doświadczeniami z dzieciństwa². Dlatego też specjaliści zdrowia publicznego muszą uwzględniać dowody z dziedziny zdrowia matki i dziecka, aby opracowywać i oceniać więcej programów prewencji pierwotnej chorób psychicznych².

Poziomy prewencji w zdrowiu psychicznym

Prewencja chorób psychicznych dzieli się na trzy główne kategorie, każda z różnymi celami i grupami docelowymi. Prewencja pierwotna koncentruje się na powstrzymywaniu problemów zdrowia psychicznego przed ich wystąpieniem¹. Ten poziom skupia się na zapobieganiu rozwoju problemów zdrowia psychicznego u ludzi i promowaniu dobrego zdrowia psychicznego dla wszystkich¹.

Prewencja wtórna wspiera osoby o podwyższonym ryzyku wystąpienia problemów zdrowia psychicznego¹. Koncentruje się na wspieraniu osób, które mają większe prawdopodobieństwo rozwoju problemów zdrowia psychicznego, czy to ze względu na cechy, z którymi się urodzili, czy doświadczenia, które przeżyli¹. Prewencja trzeciorzędowa pomaga osobom żyjącym z problemami zdrowia psychicznego utrzymać dobre samopoczucie³. Pomaga osobom z problemami zdrowia psychicznego utrzymać dobre samopoczucie i cieszyć się dobrą jakością życia³.

Skuteczne działania prewencyjne wymagają nie tylko indywidualnych zmian, ale także działań na poziomie społecznym. Jako społeczeństwo musimy zająć się nierównościami i przyjrzeć się czynnikom społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i innym wpływającym na zdrowie psychiczne³. Raport dotyczący prewencji i zdrowia psychicznego wskazuje na zmiany społeczne, które przyniosą największą różnicę dla zdrowia psychicznego każdego, w tym pomoc rodzicom w wychowywaniu dzieci, ochrona dzieci przed traumą, edukacja młodych ludzi w zakresie rozumienia i zarządzania emocjami Zobacz więcej: Prewencja pierwotna chorób psychicznych – zapobieganie przed wystąpieniem.

Skuteczność interwencji prewencyjnych

Dostępne są przystępne cenowo, skuteczne i wykonalne strategie promowania, ochrony i przywracania zdrowia psychicznego⁴. Interwencje promocyjne i prewencyjne działają poprzez identyfikację indywidualnych, społecznych i strukturalnych determinant zdrowia psychicznego, a następnie interwencje w celu zmniejszenia ryzyka, budowania odporności i tworzenia środowisk wspierających zdrowie psychiczne⁴.

Przekształcanie determinant zdrowia psychicznego często wymaga działań wykraczających poza sektor zdrowia, dlatego programy promocji i prewencji powinny angażować sektory edukacji, pracy, sprawiedliwości, transportu, środowiska, mieszkalnictwa i opieki społecznej⁴. Szczególny nacisk WHO kładzie na ochronę i promowanie praw człowieka, wzmacnianie pozycji osób z doświadczeniem choroby oraz zapewnienie wielosektorowego i wielointeresariuszowego podejścia⁵.

Czynniki ryzyka i ochronne

Badania wykazały znaczący postęp w identyfikacji czynników ryzyka dla zaburzeń psychicznych, z których niektóre mają charakter przyczynowy, a niektóre są jedynie markerami chorób psychicznych⁶. Wykorzystując model sprawdzony w prewencji chorób fizycznych, wydaje się całkiem właściwe inicjowanie interwencji mających na celu zmniejszenie tych zidentyfikowanych czynników ryzyka oraz wzmacnianie znanych czynników ochronnych z rygorystyczną oceną wyników⁶.

Szczególnie ważne jest łagodzenie niekorzystnych doświadczeń z dzieciństwa (ACE), które zwiększają ryzyko rozwoju chorób psychicznych⁷. Dlatego ważne jest, aby wysiłki prewencji pierwotnej w zdrowiu publicznym koncentrowały się na małych dzieciach i ich opiekunach oraz aby te wysiłki miały solidną podstawę dowodową w celu zwiększenia prawdopodobieństwa pozytywnego wpływu⁷.

Istnieją cztery główne obszary koncentracji na poprawie zdrowia psychicznego i zmniejszeniu ryzyka chorób psychicznych: promowanie szczęśliwego, zdrowego dzieciństwa, zmniejszenie narażenia na przemoc, zmniejszenie używania substancji takich jak alkohol, khat i konopie indyjskie oraz wsparcie w radzeniu sobie z problemami życiowymi⁸. Edukacja społeczności o znaczeniu szczęśliwego, zdrowego dzieciństwa oraz negatywnych skutkach przemocy, szczególnie przemocy w związkach intymnych, na zdrowie psychiczne i fizyczne kobiet stanowi kluczowy element prewencji Zobacz więcej: Prewencja wtórna i trzeciorzędowa chorób psychicznych – wczesna interwencja.

Rola zdrowia publicznego w prewencji

Zdrowie publiczne wykorzystuje strategię, która kładzie nacisk na prewencję pierwotną w celu uzupełnienia leczenia i usług zdrowia psychicznego⁹. Zdrowie publiczne koncentruje się na podstawowych przyczynach cierpienia psychicznego, dążąc do promowania dobrostanu i zapobiegania problemom zdrowia psychicznego zanim się rozwiną lub pogorszą⁹.

Badania wykazały, że możemy poprawić ogólne zdrowie psychiczne, jeśli będziemy działać wspólnie na wszystkich poziomach, aby zmniejszyć czynniki ryzyka, jednocześnie promując czynniki ochronne⁹. Zapobieganie czynnikom ryzyka i promowanie czynników ochronnych jest szczególnie wpływowe dla zdrowia psychicznego i fizycznego podczas krytycznych etapów rozwoju, takich jak dzieciństwo i adolescencja⁹.

Strategia zdrowia publicznego CDC w zakresie poprawy zdrowia psychicznego kieruje się zasadami sprawiedliwości zdrowotnej¹⁰. Sprawiedliwość zdrowotna to stan, w którym każdy ma uczciwe i sprawiedliwe możliwości osiągnięcia najwyższego poziomu zdrowia¹⁰. CDC współpracuje z partnerami w celu promowania polityk i skupiania zasobów na poprawie życia populacji nieproporcjonalnie dotkniętych kryzysem zdrowia psychicznego¹⁰.

Wczesna interwencja i jej znaczenie

Wczesna interwencja może mieć znaczący pozytywny wpływ na rokowanie osoby¹¹. Jest szczególnie ważna w wpływaniu na wyniki leczenia dzieci i młodych ludzi¹¹. Szybka diagnoza i wczesna interwencja we wstępnych stadiach choroby psychicznej mogą mieć znaczące i zmieniające życie konsekwencje dla zdrowia psychicznego osoby¹¹.

Interwencja jest nie tylko kluczowa dla zapobiegania lub zmniejszania postępu choroby psychicznej, ale także dla poprawy zdrowia psychicznego i fizycznego osoby, uczestnictwa w społeczności i wyników społeczno-ekonomicznych w dalekiej przyszłości¹¹. Dla adolescentów choroba psychiczna stanowi znaczący czynnik ryzyka niedokończenia szkoły i dalszej nauki oraz ma wpływ na długoterminowe wyniki zdrowia psychicznego i fizycznego, a także wpływa na ich rodziny, przyjaciół i innych wokół nich¹¹.

Badania wykazują, że jesteśmy w stanie zapobiegać lub łagodzić skutki chorób psychicznych i umożliwiać jednostkom prowadzenie pełnego, produktywnego życia w społeczności¹². Zamiast inwestować w programy prewencji i wczesnej interwencji oraz zapewniać dostęp do odpowiednich usług, mamy nieakceptowalne wskaźniki samobójstw, porzucania szkoły, bezdomności i zaangażowania w system sprawiedliwości dla nieletnich¹².

Współczesne wyzwania i przyszłość prewencji

Chociaż prewencyjna psychiatria jest dobrze znaną koncepcją, jest słabo wykorzystywaną strategią zdrowia publicznego do zaspokojenia potrzeb zdrowia psychicznego populacji¹³. Wykorzystanie nowatorskich interwencji, takich jak interwencje oparte na urządzeniach mobilnych i internecie oraz mieszane i stopniowe modele opieki, może zaspokoić ogromne potrzeby zdrowia psychicznego populacji¹⁴.

Dodatkowo zapewnia usługi zdrowia psychicznego w sposób mniej stygmatyzujący, łatwo dostępny i elastyczny¹⁴. Skalę problemów zdrowia psychicznego można ocenić na podstawie faktu, że około 10-20% młodych ludzi na całym świecie doświadcza depresji¹⁴. Dlatego interwencje promujące pozytywną psychologię wzmacniają młodzież umiejętnościami życiowymi i możliwościami osiągnięcia pełnego potencjału i radzenia sobie z wyzwaniami życiowymi¹⁴.

Aby skutecznie przeciwdziałać chorobom psychicznym, musimy zająć się wszystkimi czynnikami, o których wiemy, że odgrywają rolę w ich rozwoju, i musimy zająć się tymi czynnikami wcześnie¹⁵. Nadzieja jest taka, że wsparcie dla tych zmian politycznych i wdrożenie programów prewencji i interwencji zmniejszy liczbę rodzin, które będą zastanawiać się nad „gdyby tylko”, a także zmniejszy nadmierne poleganie na spojrzeniu wstecz i praktykach reakcyjnych, które są obecnie używane do radzenia sobie z chorobami psychicznymi¹⁵.