Przyczyny bolesnego współżycia – co powoduje dysparaunię?

Bolesne współżycie, określane medycznie jako dyspareunia, dotyka znacznej części populacji kobiet. Przyczyny tego schorzenia są bardzo różnorodne i mogą obejmować zarówno czynniki fizyczne, jak i psychologiczne¹. Zrozumienie etiologii dysparaunii jest kluczowe dla właściwego diagnozowania i skutecznego leczenia tego powszechnego problemu.

Problem bolesnego współżycia może występować w każdym wieku, jednak szczególnie często dotyka kobiety w okresie menopauzy oraz młode, niedoświadczone kobiety². Statystyki wskazują, że nawet do 75% kobiet doświadcza bolesnego współżycia przynajmniej raz w życiu³, co podkreśla powszechność tego zjawiska.

Przyczyny fizyczne bolesnego współżycia

Czynniki fizyczne stanowią najczęstszą przyczynę dysparaunii. Mogą być podzielone na te dotyczące wejściowego bólu (występującego przy penetracji) oraz głębokiego bólu (odczuwanego podczas głębokiej penetracji)¹.

Przyczyny bólu wejściowego

Ból występujący przy penetracji może być związany z wieloma czynnikami. Niewystarczające nawilżenie pochwy jest najczęstszą przyczyną, często wynikającą z nieodpowiedniej gry wstępnej lub spadku poziomów estrogenów¹. Niektóre leki, takie jak antydepresanty, leki przeciwnadciśnieniowe, środki uspokajające, antyhistaminiki oraz niektóre tabletki antykoncepcyjne, mogą wpływać na pożądanie seksualne lub pobudzenie, zmniejszając nawilżenie¹.

Urazy, traumy lub podrażnienia stanowią kolejną istotną grupę przyczyn. Obejmują one urazy wynikające z wypadków, operacji miednicy, obrzezania żeńskiego lub nacięcia wykonanego podczas porodu w celu poszerzenia kanału rodnego (episiotomia)¹. Stany zapalne, infekcje lub choroby skóry w okolicach narządów płciowych również mogą powodować bolesne współżycie¹.

Szczególnym przypadkiem jest pochwica – mimowolne skurcze mięśni ściany pochwy, które mogą uczynić penetrację bolesną¹. Problemy wrodzone, takie jak brak w pełni ukształtowanej pochwy (agenezja pochwy) lub błona zasłaniająca wejście do pochwy (błona dziewicza nieperforowana), również mogą być przyczyną dysparaunii¹.

Przyczyny głębokiego bólu

Głęboki ból zwykle występuje przy głębokiej penetracji i może być gorszy w określonych pozycjach⁴. Lista schorzeń i stanów powodujących głęboki ból obejmuje endometriozę, zapalenie narządów miednicy mniejszej, wypadanie macicy, macicę odwróconą, mięśniaki macicy, zapalenie pęcherza, zespół jelita drażliwego, schorzenia dna miednicy, adenomiozę, żylaki odbytu oraz torbiele jajników⁴.

Operacje lub leczenie medyczne również mogą prowadzić do bolesnego współżycia. Blizny po operacjach miednicy, w tym histerektomii, mogą powodować ból podczas stosunku. Leczenie nowotworów, takie jak radioterapia i chemioterapia, może spowodować zmiany czyniące seks bolesnym⁴.

Przyczyny psychologiczne i emocjonalne

Emocje są głęboko powiązane z aktywnością seksualną i mogą odgrywać rolę w bólu seksualnym⁴. Czynniki emocjonalne obejmują problemy psychologiczne, takie jak lęk, depresja, obawy dotyczące wyglądu fizycznego, strach przed intymności lub problemy w związku, które mogą przyczyniać się do niskiego poziomu pobudzenia i wynikającego z tego dyskomfortu lub bólu⁴.

Historia przemocy seksualnej może również odgrywać rolę w dysparaunii. Nie każda osoba z tym schorzeniem ma historię przemocy seksualnej, ale jeśli ktoś był wykorzystywany, może to mieć wpływ na występowanie bólu⁴. Może być trudno określić, czy czynniki emocjonalne są związane z dysparaunią, ponieważ początkowy ból może prowadzić do strachu przed powracającym bólem, utrudniając relaks, co może prowadzić do większego bólu⁴.

Czynniki ryzyka i predysponujące

Istnieją określone czynniki, które zwiększają ryzyko wystąpienia bolesnego współżycia. Wiek jest znaczącym czynnikiem – dyspareunia częściej dotyka kobiety po menopauzie, głównie z powodu spadku poziomu estrogenów². Znaczące czynniki ryzyka i predyktory dysparaunii obejmują młodszy wiek, wykształcenie poniżej poziomu uniwersyteckiego, objawy ze strony dróg moczowych, słaby lub przeciętny stan zdrowia, problemy emocjonalne lub stres oraz spadek dochodów gospodarstwa domowego większy niż 20%⁵.

Niektóre stany medyczne również predysponują do dysparaunii. Schorzenia współistniejące, które mogą wywoływać ból odczuwany w miednicy, obejmują zespół jelita drażliwego, fibromialgię, dysfunkcję dna miednicy, endometriozę, mięśniaki i zapalne choroby jelit⁶. Poród może być czynnikiem ryzyka rozwoju bólu miednicy i/lub dysparaunii podczas okresu poporodowego i potencjalnie poza nim z powodu tworzenia się wrażliwej tkanki bliznowatej⁶.

Specyficzne schorzenia powodujące dysparaunię Zobacz więcej: Konkretne schorzenia powodujące bolesne współżycie

Wiele konkretnych schorzeń może prowadzić do bolesnego współżycia. Endometrioza jest jedną z najważniejszych przyczyn głębokiego bólu podczas stosunku. Podczas seksu, zmiany endometrioidalne i guzki mogą być rozciągane i ciągnięte, powodując ból⁷. Intensywność i czas trwania dysparaunii zależą od lokalizacji i rozprzestrzenienia zmian endometrium⁸.

Pochwica to stan charakteryzujący się mimowolnym skurczem mięśni dna miednicy przy próbie penetracji pochwy i może być wynikiem dysfunkcji dna miednicy lub problemów psychospołecznych, takich jak historia przemocy seksualnej⁹. Jest to częstsza choroba u młodszych kobiet⁹.

Choroby dermatologiczne, takie jak liszaj płaski, liszaj twardzinowy i łuszczyca, mogą powodować znaczne zapalenie błony śluzowej pochwy¹⁰. Infekcje okołopochwowe i miedniczne, takie jak zapalenie cewki moczowej, zapalenie pochwy i zapalenie narządów miednicy mniejszej, mogą wynikać z rzeżączki, chlamydii, kandydozy, rzęsistkowicy, bakteryjnej waginozy i patogenów wirusowych, takich jak opryszczka¹⁰.

Czynniki hormonalne Zobacz więcej: Czynniki hormonalne w etiologii bolesnego współżycia

Zmiany hormonalne odgrywają kluczową rolę w etiologii dysparaunii. Estrogen, główny hormon płciowy kobiecy, odgrywa krytyczną rolę w utrzymaniu zdrowia i funkcji tkanek pochwowych. Pomaga utrzymać grubość, elastyczność i wilgotność wyściółki pochwy¹¹. Gdy poziom estrogenów spada, na przykład podczas menopauzy, karmienia piersią lub jako skutek uboczny niektórych leków, tkanki pochwowe mogą stać się cieńsze, bardziej suche i mniej elastyczne, przyczyniając się do bolesnego stosunku¹¹.

Pewne schorzenia, w tym zaburzenia autoimmunologiczne, takie jak zespół Sjögrena, również mogą powodować suchość pochwy, prowadząc do dyskomfortu podczas seksu¹². Atrofia pochwy związana z menopauzą jest częstym objawem u kobiet z dysparaunią⁵.

Nawet do 50% osób będzie doświadczać pewnej dysparaunii po menopauzie z powodu zmian tkankowych związanych z brakiem estrogenów¹³. Zmiany w tkance pochwowej z powodu braku estrogenów prowadzące do podrażnienia tkanki, suchości pochwy i ścieńczenia mogą uczynić stosunek dość niewygodnym i bolesnym¹³.