Biegunka po antybiotyku u dziecka? Sprawdź, który probiotyk pomoże

Dlaczego antybiotyk może zaszkodzić jelitom Twojego dziecka?

W jelitach każdego człowieka, również małego dziecka, żyją miliardy mikroorganizmów, które tworzą tak zwaną mikrobiotę jelitową. Te „dobre” bakterie pomagają w trawieniu, wspierają odporność i chronią przed rozwojem drobnoustrojów chorobotwórczych. Problem pojawia się wtedy, gdy dziecko musi przyjmować antybiotyk. Leki te są niezastąpione w walce z infekcjami bakteryjnymi, ale niestety nie działają wybiórczo. To oznacza, że niszczą nie tylko bakterie wywołujące chorobę, ale również te pożyteczne, zasiedlające jelita. Skutkiem jest zachwianie naturalnej równowagi, które może prowadzić do wzdęć, bólów brzucha, a przede wszystkim do biegunki poantybiotykowej.^1,2

Szacuje się, że biegunka po antybiotyku dotyka nawet co piąte dziecko przyjmujące te leki. Największe ryzyko wiąże się z antybiotykami o szerokim spektrum działania, takimi jak aminopenicyliny (na przykład amoksycylina z kwasem klawulanowym), klindamycyna czy niektóre cefalosporyny. Co ważne, zaburzenia mikrobioty mogą utrzymywać się tygodniami, a nawet miesiącami po zakończeniu leczenia. Dlatego tak istotne jest odpowiednie wsparcie jelit już od pierwszego dnia antybiotykoterapii.^3,4,5,6

Które szczepy probiotyczne są najlepiej przebadane u dzieci?

Wybór odpowiedniego probiotyku dla dziecka nie powinien być przypadkowy. Właściwości probiotyków są szczepozależne, co oznacza, że dany szczep ma ściśle określone, potwierdzone badaniami działanie, którego nie można przypisywać innym szczepom, nawet blisko spokrewnionym. Poniżej przedstawiamy te, które mają najsilniejsze potwierdzenie naukowe.⁴

Lactobacillus rhamnosus GG i Saccharomyces boulardii – złoty standard

Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) najlepszym wyborem w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej u dziecka są dwa szczepy: Lactobacillus rhamnosus GG (często oznaczany skrótem LGG) oraz drożdżak Saccharomyces boulardii. ESPGHAN wydał dla obu silną rekomendację opartą na dowodach o umiarkowanej jakości.^7,8

Duży przegląd badań obejmujący ponad 6300 dzieci w wieku od 3 dni do 17 lat potwierdził, że probiotyki podawane razem z antybiotykiem istotnie zmniejszają ryzyko biegunki. W grupie dzieci otrzymujących probiotyk biegunka wystąpiła u około 8%, podczas gdy w grupie bez probiotyku problem ten dotknął aż 19% dzieci. Oznacza to, że na każde 9 dzieci przyjmujących probiotyk u jednego udaje się zapobiec biegunce. Przy stosowaniu wysokich dawek (co najmniej 5 miliardów CFU dziennie) skuteczność była jeszcze większa.⁹

Czym różnią się te dwa szczepy i dlaczego warto o tym wiedzieć?

Saccharomyces boulardii to nie bakteria, lecz drożdżak, czyli rodzaj grzyba. Ta różnica ma duże znaczenie praktyczne, ponieważ antybiotyki działają na bakterie, ale nie mają wpływu na drożdże. Badania wykazały, że S. boulardii zmniejsza ryzyko biegunki poantybiotykowej o ponad połowę, a ponadto działa ochronnie przed zakażeniem groźną bakterią Clostridioides difficile (dawniej Clostridium difficile). ESPGHAN zaleca ten szczep również w profilaktyce biegunki wywołanej przez tę bakterię.^1,4,5,7

Lactobacillus rhamnosus GG to z kolei jeden z najlepiej przebadanych szczepów bakteryjnych na świecie, szczególnie w populacji dziecięcej. Wykazuje naturalną oporność na wiele antybiotyków, co oznacza, że potrafi przetrwać w jelitach nawet podczas antybiotykoterapii. Badania potwierdzają, że LGG jest skuteczny zwłaszcza u dzieci w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej.^5,6,10

Jakie inne szczepy mogą wspierać jelita dziecka?

Choć LGG i S. boulardii mają najsilniejsze dowody naukowe, istnieją również inne szczepy probiotyczne badane u dzieci. W Polsce dostępne są preparaty zawierające mieszankę trzech szczepów Lactobacillus rhamnosus (E/N, Oxy i Pen), które w badaniach klinicznych zmniejszyły częstość występowania biegunki poantybiotykowej o około 45%. Innym szczepem wartym uwagi jest Bacillus clausii, który dzięki zdolności tworzenia przetrwalników jest odporny na kwas żołądkowy i skutecznie dociera do jelit. Badania wykazały jego skuteczność u dzieci przy dawkowaniu 4 miliardów CFU dziennie.^5,11

Wśród szczepów badanych u najmłodszych dzieci wymienia się także Bifidobacterium lactis Bb12 w połączeniu ze Streptococcus thermophilus. Z kolei Lactobacillus reuteri DSM 17938 to szczep znany rodzicom niemowląt, stosowany głównie przy kolkach, choć ESPGHAN nie rekomenduje go w zapobieganiu biegunce polekowej.^5,10,12

Kiedy zacząć podawać probiotyk i jak długo go stosować?

Najlepiej zacząć od pierwszego dnia antybiotykoterapii. Wytyczne ESPGHAN wskazują, że probiotyk powinien być włączony jednocześnie z rozpoczęciem leczenia antybiotykiem. Badania kliniczne, w których wykazano skuteczność probiotyków, zazwyczaj rozpoczynały podawanie preparatu w ciągu pierwszych dwóch dni od rozpoczęcia antybiotyku. Rozpoczęcie suplementacji dopiero po zakończeniu antybiotykoterapii jest mniej skuteczne niż równoczesne stosowanie obu preparatów.^1,6,8

Większość pediatrów zaleca stosowanie probiotyku przez co najmniej tydzień do dwóch tygodni po ostatniej dawce antybiotyku. Światowa Organizacja Gastroenterologii (WGO) podaje, że probiotyk warto stosować przez cały czas trwania antybiotykoterapii i jeszcze przez siedem dni po jej zakończeniu. W praktyce wielu specjalistów rekomenduje kontynuowanie suplementacji przez minimum 14 dni po zakończeniu antybiotyku, szczególnie jeśli leczenie było długotrwałe lub stosowano antybiotyki o szerokim spektrum działania.^2,11,13,14

Czy ma znaczenie, o której godzinie podać probiotyk?

Jeśli probiotyk dla dzieci zawiera drożdżaki Saccharomyces boulardii, można go podać o dowolnej porze dnia, nawet razem z antybiotykiem, ponieważ antybiotyki nie niszczą drożdży. To duże ułatwienie dla rodziców. Jedynym ograniczeniem jest to, że preparatów z S. boulardii nie należy łączyć z lekami przeciwgrzybiczymi.^1,5,14

W przypadku probiotyków bakteryjnych (zawierających na przykład Lactobacillus rhamnosus GG) zaleca się zachowanie co najmniej dwugodzinnego odstępu od podania antybiotyku. Nie ma istotnej różnicy, czy probiotyk zostanie podany dwie godziny przed antybiotykiem, czy po nim. Probiotyki bakteryjne lepiej przeżywają podróż przez żołądek, gdy są podawane z jedzeniem, ponieważ pokarm zmniejsza kwasowość w żołądku. Jeśli podajemy probiotyk raz dziennie, dobrą porą może być kolacja lub czas tuż przed snem, gdy perystaltyka jelit jest wolniejsza.^1,2,5

Jaka dawka probiotyku jest skuteczna u dziecka?

Przeglądy badań jednoznacznie wskazują, że wysokie dawki, czyli co najmniej 5 miliardów CFU (jednostek tworzących kolonie) dziennie, są istotnie skuteczniejsze w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej niż dawki niższe. W badaniach z wysokimi dawkami biegunka wystąpiła u 8% dzieci przyjmujących probiotyk, w porównaniu z 23% w grupie kontrolnej. Wytyczne ESPGHAN rekomendują stosowanie LGG lub S. boulardii w dawkach od 5 do 40 miliardów CFU dziennie.^7,8,9

Warto jednak pamiętać, że więcej nie zawsze znaczy lepiej. Najrozsądniej jest stosować się do dawkowania podanego na opakowaniu preparatu lub zaleconego przez lekarza. Nie należy samodzielnie zwiększać dawki. W przypadku niemowląt i małych dzieci dawki są odpowiednio niższe i dostosowane do wieku w preparatach przeznaczonych dla tej grupy wiekowej.²

Probiotyki wieloszczepowe czy jednoszczepowe – co lepsze dla dziecka?

Na aptecznych półkach znajdziemy zarówno probiotyki jednoszczepowe, jak i preparaty łączące kilka różnych szczepów. Najsilniejsze dowody naukowe dotyczące zapobiegania biegunce poantybiotykowej odnoszą się do pojedynczych szczepów, przede wszystkim LGG i S. boulardii, i to na nich opierają się rekomendacje ESPGHAN. Jeśli głównym celem jest ochrona przed biegunką podczas antybiotykoterapii, preparat jednoszczepowy z dobrze przebadanym szczepem może być najlepszym wyborem.^7,9

Preparaty wieloszczepowe mogą natomiast oferować szersze wsparcie dla mikrobioty jelitowej. Trzeba jednak pamiętać, że połączenie wielu szczepów nie oznacza automatycznie lepszego działania. Liczy się to, czy konkretne szczepy zostały przebadane klinicznie. Jeśli preparat wieloszczepowy zawiera w swoim składzie LGG lub inny dobrze przebadany szczep w odpowiedniej dawce, może stanowić rozsądny kompromis.^2,4,12

Jakie preparaty probiotyczne znajdziesz w polskiej aptece?

W Polsce probiotyki są dostępne zarówno jako leki bez recepty (OTC), jak i suplementy diety. Leki przechodzą rygorystyczną kontrolę jakości przez cały okres przydatności do użycia, co daje pewność, że zawierają deklarowaną liczbę żywych mikroorganizmów. Suplementy diety nie podlegają tak ścisłej kontroli, choć wielu renomowanych producentów dba o jakość swoich produktów. Formy podania obejmują kapsułki, saszetki doustne, krople (idealne dla niemowląt), a nawet żelki czy tabletki do ssania.^14,15

Jeśli dziecko nie potrafi połykać kapsułek, większość preparatów w tej formie można otworzyć i wsypać zawartość do niewielkiej ilości chłodnego napoju, mleka lub kaszki. Tak podane bakterie nadal dotrą do jelit i zachowają swoje właściwości, pod warunkiem że nie zostaną wymieszane z gorącym płynem (powyżej 50°C), płynami mrożonymi ani alkoholem.¹⁴

Leki probiotyczne bez recepty

Enterol 250 mg, saszetki
O produkcie:

• lek bez recepty (OTC);
• zawiera Saccharomyces boulardii CNCM I-745 – 250 mg liofilizowanych drożdży w saszetce;
• wskazania: leczenie i profilaktyka biegunek, w tym biegunki poantybiotykowej; jako dodatek do standardowego leczenia nawrotowej biegunki związanej z zakażeniem Clostridioides difficile;
• można stosować równolegle z antybiotykiem (drożdżak, nie bakteria);
• nie łączyć z lekami przeciwgrzybiczymi;
• zawartość saszetki rozpuścić w chłodnym napoju lub dodać do pokarmu dziecka;
• opakowania: 10 lub 20 saszetek.

Enterol 250 mg, kapsułki twarde
O produkcie:

• lek bez recepty (OTC);
• zawiera Saccharomyces boulardii CNCM I-745 – 250 mg w kapsułce;
• wskazania: leczenie biegunek infekcyjnych i poantybiotykowych, profilaktyka biegunek w trakcie antybiotykoterapii;
• kapsułkę można otworzyć i wysypać zawartość do chłodnego napoju;
• nie łączyć z lekami przeciwgrzybaczymi;
• opakowania: 10, 20 lub 30 kapsułek.

Suplementy diety – probiotyki dla dzieci

Dicoflor Baby, krople doustne
O produkcie:

• suplement diety;
• zawiera Lactobacillus rhamnosus GG (ATCC 53103) – 5 miliardów CFU w 5 kroplach;
• nośnik: olej kukurydziany;
• przeznaczony do uzupełniania mikroflory jelitowej w trakcie i po antybiotykoterapii;
• można podawać niemowlętom od pierwszych dni życia;
• bez laktozy i glutenu;
• opakowanie: butelka 5 ml z zakraplaczem.

Dicoflor 6, kapsułki twarde
O produkcie:

• suplement diety;
• zawiera Lactobacillus rhamnosus GG (ATCC 53103) – 6 miliardów CFU w kapsułce;
• przeznaczony dla dzieci powyżej 3. roku życia i dorosłych;
• kapsułkę można otworzyć i wysypać zawartość do chłodnego płynu;
• bez laktozy i glutenu;
• opakowania: 10, 20 lub 30 kapsułek.

Multilac Baby, krople doustne
O produkcie:

• suplement diety (synbiotyk – probiotyk z prebiotykiem);
• zawiera Lactobacillus rhamnosus GG – 5 miliardów CFU w 6 kroplach (dzienna porcja) oraz fruktooligosacharydy (FOS);
• nośnik: olej słonecznikowy;
• przeznaczony dla niemowląt i dzieci, wspomaganie mikroflory w trakcie i po antybiotykoterapii;
• od 2. miesiąca życia;
• bez laktozy i glutenu;
• opakowanie: butelka 5 ml z zakraplaczem.

BioGaia Protectis, krople dla dzieci
O produkcie:

• suplement diety;
• zawiera Limosilactobacillus reuteri DSM 17938 (dawniej Lactobacillus reuteri) – 100 milionów CFU w 5 kroplach;
• przeznaczony do wspomagania równowagi mikroflory jelitowej u niemowląt i dzieci (kolki, biegunki);
• można stosować od urodzenia;
• bez laktozy i glutenu;
• opakowanie: butelka 5 ml z zakraplaczem.

Acidolac, saszetki
O produkcie:

• suplement diety (synbiotyk);
• zawiera Lactobacillus rhamnosus GG (ATCC 53103) – 1 miliard CFU w saszetce oraz fruktooligosacharydy (FOS) – 0,8 g jako prebiotyk;
• przeznaczony dla niemowląt, dzieci i dorosłych do uzupełniania mikrobioty w trakcie i po antybiotykoterapii oraz przy biegunce podróżnych;
• dawkowanie: niemowlęta i dzieci do 3. roku życia – 1 saszetka dziennie; dzieci powyżej 3. roku życia i dorośli – 1–2 saszetki dziennie;
• bez białka mleka krowiego, laktozy, glutenu i sacharozy;
• opakowanie: 10 saszetek po 3 g.

Acidolac Junior, misio-tabletki
O produkcie:

• suplement diety (synbiotyk);
• 2 szczepy: Lactobacillus acidophilus La-14 i Bifidobacterium lactis BI-04 – po 100 milionów CFU każdy w tabletce, plus fruktooligosacharydy (FOS) lub inulina (zależnie od edycji smakowej) oraz witamina B6;
• przeznaczony dla dzieci powyżej 3. roku życia i dorosłych;
• dawkowanie: 1 tabletka 2 razy dziennie;
• smaki: biała czekolada, pomarańczowy, truskawkowy;
• zawiera odtłuszczone mleko w proszku oraz lecytynę sojową – nie dla osób z alergią na białka mleka krowiego ani soję;
• bez glutenu, bez sacharozy (słodzony maltitolem – w nadmiarze może działać przeczyszczająco);
• opakowanie: 20 misio-tabletek.

Multilac Junior, czekoladki
O produkcie:

• suplement diety (synbiotyk);
• 2 szczepy: Bifidobacterium lactis HN019 (1 miliard CFU) i Lactobacillus rhamnosus HN001 (100 milionów CFU) w czekoladce oraz inulina (292 mg) jako prebiotyk;
• przeznaczony dla dzieci powyżej 3. roku życia;
• dawkowanie: 1 czekoladka dziennie;
• bez dodatku cukru i oleju palmowego, słodzony maltitolem i glikozydami stewiolowymi;
• zawiera lecytynę sojową – nie dla osób z alergią na soję; możliwe ślady orzechów, migdałów, orzeszków ziemnych, glutenu i mleka;
• opakowanie: 20 czekoladek pakowanych w osobne folie barierowe.

Latopic, kapsułki
O produkcie:

• żywność specjalnego przeznaczenia medycznego;
• 3 szczepy: Lactobacillus rhamnosus ŁOCK 0908, Lactobacillus rhamnosus ŁOCK 0900, Lactobacillus casei ŁOCK 0919 – łącznie 1 miliard CFU w kapsułce;
• szczególnie polecany dzieciom z alergią pokarmową i atopowym zapaleniem skóry (AZS);
• bez białek mleka krowiego, laktozy i glutenu;
• od urodzenia;
• opakowanie: 30 kapsułek.

Jak wyglądają najważniejsze szczepy probiotyczne w porównaniu?

Poniższa tabela podsumowuje najważniejsze informacje o probiotykach najczęściej stosowanych u dzieci w trakcie antybiotykoterapii, co ułatwi szybkie porównanie szczepów pod względem rekomendacji, dawkowania i zasad podawania.

Tylko dwa szczepy mają silną rekomendację ESPGHAN do stosowania w profilaktyce biegunki poantybiotykowej u dzieci. Przy wyborze preparatu warto kierować się obecnością dobrze przebadanego szczepu, odpowiednią dawką oraz formą podania dopasowaną do wieku dziecka. Dla niemowląt najlepsze będą krople lub saszetki, a starsze dzieci i młodzież mogą sięgnąć po kapsułki.^7,9

Kiedy probiotyk może nie wystarczyć i trzeba szukać pomocy lekarza?

Biegunka poantybiotykowa w większości przypadków ma łagodny przebieg i ustępuje samoistnie lub z pomocą probiotyku. Szczególną uwagę należy jednak zwrócić na zakażenie Clostridioides difficile (dawniej Clostridium difficile), które jest najgroźniejszą postacią biegunki poantybiotykowej i odpowiada za około 15-25% jej przypadków. Może ono wystąpić zarówno w trakcie stosowania antybiotyku, jak i do dwóch miesięcy po zakończeniu leczenia, prowadząc do ciężkiego zapalenia jelita grubego.^8,11,16

Sygnały alarmowe, które powinny skłonić do niezwłocznej wizyty u lekarza:^14,16

• biegunka utrzymująca się dłużej niż dwa dni mimo stosowania probiotyku;
• obecność krwi lub śluzu w stolcu dziecka;
• gorączka towarzysząca biegunce;
• objawy odwodnienia: suche usta, zmniejszona ilość moczu, senność, płacz bez łez;
• silne bóle brzucha lub wyraźne wzdęcie brzucha;
• wiek dziecka poniżej 2. roku życia (każda biegunka w trakcie antybiotykoterapii wymaga konsultacji).

W takich przypadkach konieczna jest ocena lekarska, ewentualnie badanie kału w kierunku toksyn C. difficile oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia. Pamiętajmy też, że podawanie probiotyku nie zastępuje nawadniania, które jest podstawą leczenia każdej biegunki u dziecka.¹⁴

Czy probiotyki są bezpieczne dla dzieci?

Bezpieczeństwo probiotyków u dzieci jest bardzo dobrze udokumentowane. W dużym przeglądzie obejmującym ponad 4400 dzieci żadne z badań nie odnotowało poważnych działań niepożądanych, które można by przypisać probiotykom. Najczęściej zgłaszano łagodne objawy, takie jak wysypka, nudności, wzdęcia czy zaparcia, przy czym występowały one z podobną częstością w grupie probiotykowej i kontrolnej.^9,16

Ostrożność jest natomiast wskazana u dzieci z poważnymi zaburzeniami odporności, u wcześniaków na oddziałach intensywnej terapii oraz u dzieci z założonym cewnikiem centralnym. W tych grupach opisywano pojedyncze przypadki poważnych zakażeń, choć dotyczyły one dzieci ciężko chorych, z wieloma czynnikami ryzyka. U zdrowych dzieci probiotyki mają bardzo dobry profil bezpieczeństwa.^1,3,9,17

Na co zwrócić uwagę przy wyborze probiotyku w aptece?

Wybierając probiotyk na jelita dla dziecka, sprawdź na opakowaniu następujące informacje:

• dokładna nazwa szczepu (np. „Saccharomyces boulardii CNCM I-745″, a nie samo „Saccharomyces boulardii“);
• liczba żywych bakterii lub drożdży (CFU) w jednej dawce;
• wskazania do stosowania – czy preparat jest przeznaczony do stosowania przy antybiotykoterapii;
• forma podania dostosowana do wieku dziecka (krople, saszetki, kapsułki);
• sposób przechowywania – czy wymaga lodówki;
• informacja o alergenach – obecność laktozy, glutenu lub białek mleka krowiego.¹⁴

W razie wątpliwości zapytaj farmaceutę. Powiedz, ile dziecko ma lat, jaki antybiotyk przyjmuje i czy pojawiły się już jakieś objawy ze strony jelit. Farmaceuta pomoże dobrać odpowiedni preparat, uwzględniając wiek dziecka i to, czy preparat można podawać jednocześnie z antybiotykiem.¹⁴

Podsumowanie

Dobrze dobrany probiotyk dla dzieci, podawany od pierwszego dnia antybiotykoterapii i kontynuowany przez co najmniej tydzień do dwóch tygodni po jej zakończeniu, może istotnie zmniejszyć ryzyko biegunki poantybiotykowej. Najlepiej przebadanymi i rekomendowanymi przez ESPGHAN szczepami są Saccharomyces boulardii oraz Lactobacillus rhamnosus GG, stosowane w dawkach co najmniej 5 miliardów CFU dziennie.

Najważniejsze zasady do zapamiętania:

• preparaty z drożdżakami S. boulardii można podawać jednocześnie z antybiotykiem, natomiast probiotyki bakteryjne wymagają co najmniej dwugodzinnego odstępu;
• kapsułki można otwierać i wysypywać ich zawartość do chłodnego napoju lub pokarmu;
• suplementację warto rozpocząć od pierwszego dnia antybiotykoterapii i kontynuować przez minimum 1-2 tygodnie po jej zakończeniu;
• jeśli biegunka jest intensywna, utrzymuje się dłużej niż dwa dni, pojawia się krew w stolcu lub gorączka, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.

Probiotyki są bezpieczne dla zdecydowanej większości dzieci, a ich stosowanie jako osłony przy antybiotyku to prosty i skuteczny sposób na ochronę jelit dziecka. W razie wątpliwości dotyczących wyboru preparatu, dawkowania czy czasu stosowania farmaceuta lub lekarz pomogą dobrać najlepsze rozwiązanie dopasowane do wieku i potrzeb dziecka.