Menu

Surowce roślinne

Dziewanna wielkokwiatowa

Dziewanna wielkokwiatowa (Verbascum densiflorum) to dwuletnia roślina lecznicza z rodziny trędownikowatych, ceniona w fitoterapii od czasów starożytnych. Surowcem zielarskim są jej żółte kwiaty (Verbasci flos), zbierane w pełni kwitnienia od czerwca do września. Działają wykrztuśnie, osłaniają błony śluzowe gardła i dróg oddechowych oraz łagodzą suchy i mokry kaszel, chrypkę i ból gardła. Swoje właściwości zawdzięczają bogatemu składowi: substancjom śluzowym, saponinom, flawonoidom, irydoidom (m.in. aukubinie) i barwnikom karotenowym. W aptekach dostępna jako suszony kwiat, syropy, napary i mieszanki ziołowe. Nie zaleca się stosowania u kobiet w ciąży, karmiących piersią i dzieci poniżej 12. roku życia.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje czynne kryją się w kwiatach dziewanny i za co odpowiadają.
Jak działa dziewanna na kaszel, gardło i drogi oddechowe oraz w jakich innych dolegliwościach może pomóc.
Jak prawidłowo przygotować napar, odwar i olejek z dziewanny i w jakich dawkach je stosować.
Kto nie powinien sięgać po preparaty z dziewanną i na jakie środki ostrożności warto zwrócić uwagę.
Jak dziewanna sprawdza się w pielęgnacji skóry i włosów.

Czym jest dziewanna wielkokwiatowa i skąd pochodzi?

Dziewanna wielkokwiatowa (Verbascum densiflorum) to okazała, dwuletnia roślina z rodziny trędownikowatych, dorastająca nawet do 2–2,5 metra wysokości. W pierwszym roku życia tworzy przy ziemi rozetę dużych, mięsistych liści pokrytych gęstymi, miękkimi włoskami. Dopiero w drugim roku wypuszcza prostą, wzniesioną łodygę zakończoną efektownym kwiatostanem złożonym z licznych żółtych kwiatów o pięciu płatkach – stąd angielska nazwa golden torch, czyli złota pochodnia.

W Polsce dziewanna rośnie pospolicie na suchych łąkach, przydrożach i terenach ruderalnych. Kwitnie od czerwca do września, preferując stanowiska dobrze nasłonecznione i gleby lekkie, często ubogie. Surowcem zielarskim są wyłącznie kwiaty – suszone korony kwiatowe z przyrośniętymi pręcikami, znane w farmakopei jako Verbasci flos. Europejska farmakopea dopuszcza trzy gatunki: dziewannę wielkokwiatową (V. densiflorum), dziewannę drobnokwiatową (V. thapsus) i dziewannę kutnerowatą (V. phlomoides).

Zbioru kwiatów dokonuje się w pełni rozkwitu, po opadnięciu rosy. Świeże kwiaty szybko więdną i ciemnieją, dlatego należy je suszyć bezzwłocznie – najlepiej w suszarni ogrzewanej do około 35°C, rozłożone w pojedynczej warstwie, z dala od słońca. Wysuszone kwiaty przechowuje się w szczelnie zamkniętych szklanych pojemnikach, w suchym i ciemnym miejscu.

Co zawierają kwiaty dziewanny?

Bogaty skład fitochemiczny kwiatów dziewanny decyduje o ich szerokim działaniu. Najważniejsze grupy substancji czynnych to:

Substancje śluzowe (polisacharydy) – tworzą na błonach śluzowych ochronną, powlekającą warstwę, która łagodzi podrażnienia i wspomaga odkrztuszanie.
Saponiny (m.in. werbaskosaponina) – zwiększają wytwarzanie śluzu w drogach oddechowych, rozrzedzają zalegającą wydzielinę i ułatwiają jej usuwanie; wykazują też działanie przeciwzapalne i łagodnie moczopędne.
Flawonoidy (pochodne rutyny i kwercetyny) – działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie, wspierają naturalną odporność organizmu.
Irydoidy (aukubina, katalpol) – odpowiadają za właściwości przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne.
Barwniki karotenowe – wykazują działanie antyoksydacyjne.
Garbniki – działają ściągająco i dezynfekująco.
Ślady olejku eterycznego, kwasy organiczne i związki fenolowe – uzupełniają spektrum aktywności biologicznej rośliny.

Wszystkie te substancje działają synergistycznie. Warto wiedzieć, że ich stężenie może się różnić w zależności od warunków zbioru i przetwarzania surowca.

Działanie na układ oddechowy – mechanizm: Substancje śluzowe zawarte w kwiatach dziewanny osadzają się na podrażnionych błonach śluzowych gardła, krtani i oskrzeli, tworząc ochronny film. Dzięki temu łagodzą suchy, drażniący kaszel i chrypkę. Saponiny z kolei rozrzedzają gęstą wydzielinę zalegającą w oskrzelach, ułatwiając jej odkrztuszanie – co przynosi ulgę zarówno przy kaszlu suchym, jak i mokrym. Irydoidy (aukubina i katalpol) wykazują aktywność przeciwwirusową m.in. wobec wirusów grypy, a działanie przeciwbakteryjne skierowane jest m.in. przeciwko bakteriom z rodzaju Staphylococcus i Streptococcus. Dziewanna nie zastępuje antybiotyków, ale może skutecznie wspomagać leczenie infekcji górnych dróg oddechowych.

Na co stosuje się dziewannę wielkokwiatową?

Dziewanna od stuleci kojarzona jest przede wszystkim z dolegliwościami układu oddechowego – i słusznie. Jej kwiaty stosuje się przy:

suchym i mokrym kaszlu, chrypce i zatkaniu nosa w przebiegu przeziębienia,
stanach zapalnych gardła, krtani, tchawicy i oskrzeli,
astmie i przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc (POChP) – wspomagająco, razem z lekami wziewymi,
zapaleniu zatok i grypie.

Poza układem oddechowym, napary z dziewanny wykazują łagodne działanie moczopędne i napotne, co bywa pomocne przy obrzękach i infekcjach dróg moczowych. Działają też osłaniająco na błony śluzowe żołądka i jelit – stąd tradycyjne zastosowanie przy nieżytach żołądka, biegunce, kolce jelitowej i zaparciach.

Co ciekawe, ze względu na właściwości uspokajające i rozkurczowe, przetwory z kwiatów dziewanny były stosowane pomocniczo przy migrenach, nerwicach i kołataniach serca. Zewnętrznie – w postaci okładów i kąpieli – dziewanna łagodzi bóle reumatyczne, wspomaga gojenie ran, oparzeń słonecznych, odmrożeń, odleżyn, hemoroidów i owrzodzeń skórnych.

Jak stosować dziewannę? Dawkowanie i formy

Najpopularniejszą formą jest napar. Przygotowanie jest proste: odmierz około 1–2 g suszonych kwiatów (mniej więcej 1 łyżeczkę), zalej 150–200 ml gorącej wody, przykryj i pozostaw na 10–15 minut. Ważne: po zaparzeniu przecedź napar przez gęste sito lub filtr do kawy, by usunąć drobne włoski z kwiatów, które mogą drażnić gardło. Napar ma łagodny, lekko miodowy smak, co ułatwia podawanie go nawet dzieciom (starszym – patrz sekcja o przeciwwskazaniach).

Zalecane sposoby stosowania:

Napar doustny: pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, najlepiej między posiłkami, przy kaszlu i chrypce.
Płukanka gardła: tym samym naparem płukać gardło i jamę ustną – działa kojąco i osłaniająco.
Okłady na skórę: nasączony naparem gazik przykładać na podrażnienia, zmiany skórne, otarcia czy owrzodzenia.
Kąpiel ziołowa: napar z większej ilości ziół (ok. 50–100 g) dodać do wanny; łagodzi bóle reumatyczne i podrażnienia skóry.
Olejek z dziewanny: przygotowywany przez macerację suszonych kwiatów w oleju roślinnym przez ok. 2 tygodnie; stosowany zewnętrznie na siniaki, owrzodzenia, bóle reumatyczne i do kąpieli.

W aptekach i sklepach zielarskich dziewannę znajdziesz jako suszony kwiat, syrop, tabletki lub gotowe mieszanki ziołowe – np. z tymiankiem, podbiałem, prawoślazem czy babką lancetowatą. Dobrze łączy się z miodem i cytryną, co poprawia smak i wzmacnia działanie osłaniające.

Przeciwwskazania i środki ostrożności:

Nie stosuj dziewanny, jeśli masz stwierdzoną nadwrażliwość na rośliny z rodziny trędownikowatych.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać preparatów z dziewanną – brak wystarczających badań dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach.
U dzieci poniżej 12. roku życia stosowanie wyłącznie po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
Zawsze przecedzaj napar przez filtr – drobne włoski z kwiatów mogą podrażniać błony śluzowe.
Surowiec może zawierać pyłki, co grozi reakcjami krzyżowymi u osób uczulonych na ambrozję i inne chwasty – zacznij od małej dawki próbnej.
Osoby z chorobami nerek lub wątroby oraz przyjmujące leki moczopędne, przeciwzakrzepowe lub glikokortykosteroidy powinny skonsultować stosowanie dziewanny z lekarzem.

Dziewanna w pielęgnacji skóry i włosów

Dziewanna wielkokwiatowa znalazła też stałe miejsce w kosmetyce. Substancje śluzowe zawarte w kwiatach nawilżają skórę i tworzą na jej powierzchni delikatny film ochronny, który ogranicza utratę wody i sprzyja regeneracji naskórka. Flawonoidy i barwniki karotenowe działają antyoksydacyjnie, a saponiny delikatnie oczyszczają, nie naruszając bariery hydrolipidowej.

Zewnętrznie dziewannę stosuje się:

przy podrażnieniach, zaczerwienieniach i przesuszeniu skóry,
łagodząco po ekspozycji na słońce lub wiatr,
przy skórze wrażliwej, suchej i atopowej,
przy trądziku – dzięki właściwościom przeciwbakteryjnym i dezynfekującym,
w formie okładów na drobne otarcia i mikrouszkodzenia naskórka.

W przemyśle kosmetycznym ekstrakt z kwiatów dziewanny pojawia się w szamponach wzmacniających i nadających włosom połysk, w preparatach do rozjaśniania włosów (napar nadaje im złocisty odcień) oraz w żelach pod prysznic i kremach łagodzących podrażnienia. Dzięki zawartości krzemu może też wspomagać wzmocnienie włosów i ograniczanie ich wypadania.

Podsumowanie – co warto zapamiętać?

Kwiat dziewanny wielkokwiatowej to sprawdzony, naturalny surowiec zielarski o szerokim spektrum działania – szczególnie ceniony przy kaszlu, chrypce i infekcjach górnych dróg oddechowych. Napar pity 2–3 razy dziennie przynosi ulgę już po kilku dniach stosowania. Pamiętaj, by zawsze przecedzać go przez filtr. Dziewanna dobrze komponuje się w mieszankach z innymi ziołami wykrztuśnymi – tymiankiem, podbiałem czy prawoślazem. Nie stosuj jej w ciąży, podczas karmienia piersią ani u małych dzieci bez wcześniejszej konsultacji. Jeśli przyjmujesz leki przewlekle, przed włączeniem dziewanny do codziennej rutyny porozmawiaj z farmaceutą.

Pytania i odpowiedzi

Na co pomaga dziewanna wielkokwiatowa?

Dziewanna wielkokwiatowa stosowana jest przede wszystkim przy suchym i mokrym kaszlu, chrypce, bólu gardła i infekcjach górnych dróg oddechowych. Pomaga też łagodnie przy problemach trawiennych (nieżyt żołądka, zaparcia), obrzękach oraz zewnętrznie – przy podrażnieniach skóry, owrzodzeniach i bólach reumatycznych.

Jak zrobić napar z kwiatów dziewanny?

Zalej 1–2 g suszonych kwiatów (ok. 1 łyżeczkę) 150–200 ml gorącej wody, przykryj i parzyć przez 10–15 minut. Przed wypiciem koniecznie przecedź przez gęste sito lub filtr do kawy, by usunąć drobne włoski drażniące gardło. Pij 2–3 razy dziennie po pół szklanki.

Czy dziewannę mogą stosować dzieci?

Preparaty z dziewanną u dzieci poniżej 12. roku życia należy stosować wyłącznie po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Brak wystarczających badań dotyczących bezpieczeństwa stosowania w tej grupie wiekowej.

Czy dziewanna jest bezpieczna w ciąży?

Nie zaleca się stosowania dziewanny przez kobiety w ciąży ani karmiące piersią ze względu na brak badań potwierdzających bezpieczeństwo w tych grupach. W razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem.

Czy dziewanna wchodzi w interakcje z lekami?

Dziewanna może wchodzić w interakcje z lekami moczopędnymi, przeciwzakrzepowymi i glikokortykosteroidami. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, przed zastosowaniem preparatów z dziewanną poinformuj o tym farmaceutę lub lekarza.

Dziewanna w tradycji i historii ziołolecznictwa

Dziewanna znana jest w lecznictwie od starożytności. Grecki lekarz Dioskurydes opisywał jej kwiaty jako skuteczny środek w chorobach płuc i zatruciach pokarmowych. W polskiej i europejskiej medycynie ludowej była określana mianem „zioła na kaszel” – pito ją z miodem i mlekiem, by wzmocnić działanie osłaniające. Wysuszone kwiatostany nasączano tłuszczem i używano jako pochodnie, stąd angielska nazwa golden torch. W słowiańskiej tradycji dziewanna miała odpędzać „złe powietrze” i chronić przed chorobami. Współcześnie surowiec jest ujęty w Farmakopei Europejskiej jako oficjalny środek wykrztuśny, a badania laboratoryjne potwierdzają aktywność przeciwbakteryjną i przeciwwirusową jej składników.

Dziewanna a inne zioła – synergia w mieszankach

Kwiat dziewanny szczególnie dobrze sprawdza się w ziołowych mieszankach na kaszel i infekcje dróg oddechowych. Tradycyjnie łączono go z podbiałem, tymiankiem, babką lancetowatą i prawoślazem – rośliny te wzajemnie uzupełniają swoje działanie wykrztuśne i osłaniające. Tymianek wzmacnia efekt przeciwbakteryjny, prawoślaz intensyfikuje powlekanie błon śluzowych, a podbiał dodatkowo łagodzi stany zapalne oskrzeli. Napar z takiej mieszanki ma zwykle łagodniejszy smak niż preparaty z jednego składnika, a łagodna słodycz dziewanny maskuje goryczkę innych ziół. To czyni ją wygodnym dodatkiem do mieszanek przeznaczonych dla dzieci (powyżej 12. r.ż.) i osób wrażliwych na gorzki smak ziół.