Przyczyny choroby zwyrodnieniowej stawów – co powoduje artroza?

Choroba zwyrodnieniowa stawów, znana również jako artroza, stanowi najczęstszą formę zapalenia stawów na świecie¹. Pomimo że schorzenie to jest znane od stuleci, dokładne mechanizmy jego powstawania pozostają nie w pełni poznane². Współczesna medycyna odeszła od uproszczonego postrzegania artrozy jako „zużycia stawów” na rzecz bardziej złożonego modelu uwzględniającego wieloczynnikową etiologię tego schorzenia.

Klasyfikacja etiologiczna choroby zwyrodnieniowej stawów

Artroza może być klasyfikowana na dwie główne kategorie ze względu na przyczynę powstania. Choroba zwyrodnieniowa pierwotna (idiopatyczna) stanowi najczęstszy podtyp schorzenia, diagnozowany w przypadku braku wyraźnego czynnika predysponującego, takiego jak uraz czy inne schorzenie¹³. Ten typ artrozy jest częściowo wynikiem naturalnego procesu starzenia się stawu³.

Choroba zwyrodnieniowa wtórna rozwija się natomiast w następstwie wcześniejszych nieprawidłowości stawowych. Do czynników predysponujących należą urazy lub kontuzje, wrodzone zaburzenia stawów, procesy zapalne takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, martwica beznaczyniowa, zapalenie stawów o podłożu infekcyjnym, choroba Pageta, osteopetroza, osteochondritis dissecans, zaburzenia metaboliczne oraz zespoły genetyczne jak Ehlers-Danlos czy Marfan¹⁴.

Główne czynniki ryzyka rozwoju artrozy

Wiek stanowi jeden z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju choroby zwyrodnieniowej stawów¹⁵. Artroza zwykle rozpoczyna się po 40. roku życia, a ryzyko jej wystąpienia znacząco wzrasta po 50. roku życia⁶⁷. Proces starzenia się wpływa na osłabienie mięśni, przyrost masy ciała oraz zmniejszenie zdolności organizmu do skutecznego leczenia się⁶.

Płeć również odgrywa istotną rolę w etiologii artrozy. Kobiety są bardziej narażone na rozwój choroby zwyrodnieniowej stawów niż mężczyźni⁶⁸. Szczególnie po 50. roku życia, kiedy następuje menopauza i spadek poziomu estrogenów, które wcześniej chroniły kości i chrząstki⁹. Zmiany w poziomie hormonów płciowych mogą odgrywać rolę w rozwoju artrozy¹⁰.

Rola czynników genetycznych i dziedzicznych

Predyspozycje genetyczne stanowią istotny element etiologii choroby zwyrodnieniowej stawów^{. Choroba zwyrodnieniowa może występować rodzinnie, co sugeruje istnienie komponentu dziedzicznego1112}. Badania genetyczne wykazały, że prawdopodobieństwo rozwoju artrozy w znacznej mierze zależy od czynników dziedzicznych, szczególnie w przypadku stawów rąk i bioder¹³.

Rzadko artroza może być spowodowana problemami z kolagenem – białkiem znajdującym się w tkance łącznej¹¹. Niektóre bardzo rzadkie formy choroby zwyrodnieniowej są związane z mutacjami pojedynczych genów wpływających na kolagen¹². Badania wykazały także, że geny związane z artrozą często odnoszą się do procesu rozwoju stawów synovialnych¹⁴.

Wpływ nadwagi i otyłości

Nadmierna masa ciała stanowi jeden z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka rozwoju artrozy⁵⁶. Otyłość wpływa na rozwój choroby zwyrodnieniowej na dwa sposoby. Po pierwsze, dodatkowa masa ciała zwiększa obciążenie mechaniczne stawów nośnych, szczególnie kolan i bioder¹⁵¹⁶. Każdy kilogram nadwagi przekłada się na około cztery kilogramy dodatkowego nacisku na staw kolanowy podczas chodzenia¹⁷.

Po drugie, otyłość wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym o niskim stopniu nasilenia w całym organizmie, który może przyczyniać się do uszkodzenia chrząstki¹⁷¹⁸. Badania wykazują, że nadwaga wpływa także na stawy rąk, co sugeruje, że czynniki krążące we krwi związane z otyłością mogą przyczyniać się do rozwoju artrozy¹⁶. Każde 5 kilogramów przyrostu masy ciała zwiększa ryzyko artrozy kolana o 36%¹⁹.

Urazy i przeciążenia mechaniczne jako przyczyny artrozy

Historia urazów stawów stanowi znaczący czynnik ryzyka rozwoju choroby zwyrodnieniowej^{. Większe urazy lub operacje stawów mogą prowadzić do artrozy w późniejszym okresie życia512}. Nawet pozornie wyleczone urazy zwiększają ryzyko rozwoju choroby zwyrodnieniowej⁹. Badania pokazują, że prawie 50% młodych dorosłych, którzy doznali urazów kolana w obrębie więzadła krzyżowego przedniego lub łąkotki, rozwinie artrozę w ciągu 10-20 lat²⁰.

Przeciążenia mechaniczne wynikające z wykonywania zawodu lub aktywności sportowej również mogą przyczyniać się do rozwoju artrozy. Bardzo ciężka, powtarzalna aktywność fizyczna lub zawody wymagające dużego wysiłku fizycznego mogą zwiększać ryzyko choroby¹². Zawody wymagające klękania, wspinania się, dźwigania ciężkich przedmiotów lub podobnych czynności są związane ze zwiększonym ryzykiem artrozy¹⁰²¹.

Inne czynniki etiologiczne

Słabość mięśni stanowi kolejny istotny czynnik w rozwoju artrozy. Gdy mięśnie nie zapewniają odpowiedniego wsparcia dla stawu, może dojść do nieprawidłowego ustawienia, które prowadzi do choroby zwyrodnieniowej²². Kobiety są szczególnie narażone na słabość mięśni wokół kolana²³.

Wrodzone nieprawidłowości stawów także zwiększają ryzyko rozwoju artrozy. Jeśli ktoś urodził się z nieprawidłowościami lub rozwinął je w dzieciństwie, może to prowadzić do wcześniejszej i bardziej nasilonej choroby zwyrodnieniowej niż zwykle¹². Nieprawidłowości anatomiczne, takie jak dysplazja stawu biodrowego, mogą predysponować do szybszego zużycia chrząstki⁹.

Niektóre schorzenia metaboliczne również zwiększają ryzyko artrozy. Cukrzyca i inne zaburzenia hormonalne mogą powodować stan zapalny prowadzący do choroby zwyrodnieniowej stawów³⁹. Wysokie poziomy cukru we krwi zwiększają ryzyko rozwoju artrozy²⁴.

Mechanizmy patogenetyczne

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest schorzeniem całego stawu, nie ograniczającym się jedynie do chrząstki²⁵²⁶. Proces chorobowy obejmuje zmiany w kości, osłabienie silnych pasm tkanki łączącej, które utrzymują staw razem i łączą mięśnie z kością, a także może powodować obrzęk błony synovialnej²⁵.

Przyczyna artrozy to interakcja czynników ryzyka, stresu mechanicznego i nieprawidłowej mechaniki stawu. Połączenie to prowadzi do powstania markerów prozapalnych i proteaz, które ostatecznie powodują zniszczenie stawu²⁶. Kompletna ścieżka prowadząca do zniszczenia całego stawu pozostaje nieznana²⁶.

Współczesne badania wskazują, że artroza nie jest wyłącznie wynikiem prostego zużycia mechanicznego, ale raczej złożonym procesem obejmującym czynniki zapalne, mechaniczne i metaboliczne⁵²⁷. Zmiany w tkance mogą wywołać proces rozpadu, który zwykle zachodzi stopniowo w czasie⁵.

Znaczenie czynników środowiskowych

Czynniki środowiskowe odgrywają istotną rolę w etiologii choroby zwyrodnieniowej stawów. Niektórzy ludzie mogą być bardziej podatni genetycznie na czynniki środowiskowe, które mogą wywołać artroza²⁸. Modyfikowalne czynniki ryzyka środowiskowego obejmują zawód, poziom aktywności fizycznej, siłę mięśni czworogłowych, obecność lub brak wcześniejszego urazu stawu, otyłość, dietę, hormony płciowe i gęstość kości²².

Przewlekłe stany zapalne, takie jak astma i atopowe zapalenie skóry, są związane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju artrozy. Podstawowy stan zapalny w tych schorzeniach może przyczyniać się do degradacji stawów, prawdopodobnie poprzez promowanie procesów zapalnych, które uszkadzają chrząstkę²⁹. Niedobory witamin, szczególnie witaminy D, są również powiązane z rozwojem artrozy i mogą nasilać ciężkość objawów³⁰.