Nadzór epidemiologiczny nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych

Nadzór epidemiologiczny nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych stanowi kluczowy element kontroli tej choroby, umożliwiając wykrywanie i potwierdzanie ognisk epidemicznych, monitorowanie trendów zapadalności oraz ocenę skuteczności strategii kontroli, szczególnie programów szczepień profilaktycznych¹. Światowa Organizacja Zdrowia wraz z partnerami współpracuje w celu zapewnienia najnowszych wytycznych i wsparcia technicznego dla krajów w celu wzmocnienia ich systemów nadzoru i możliwości potwierdzania laboratoryjnego¹.

Cele i zadania systemów nadzoru

Główne cele nadzoru epidemiologicznego nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych obejmują systematyczne i ciągłe zbieranie oraz analizę danych w celu identyfikacji priorytetowych patogenów i populacji do szczepienia, kierowania wprowadzaniem nowych szczepionek oraz wykrywania ognisk epidemicznych². Systemy nadzoru służą również do opisywania zmian w epidemiologii choroby w czasie, w tym wpływu szczepień, monitorowania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe oraz opisywania następstw i długotrwałej niepełnosprawności wśród osób, które przeżyły zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych².

Systemy nadzoru są niezbędne do monitorowania rozmieszczenia przypadków, opisywania krążących organizmów chorobotwórczych, szacowania liczby przypadków, które można zapobiec oraz analizowania niepowodzeń szczepień³. Badania nadzoru umożliwiają monitorowanie polityki szczepień i podkreślają znaczenie szczepień w zmniejszeniu liczby przypadków pierwotnego bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych³.

Systemy nadzoru w krajach rozwiniętych

W Stanach Zjednoczonych funkcjonariusze zdrowia publicznego śledzą wszystkie przypadki choroby meningokokowej za pomocą wielu systemów nadzoru⁴. Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) zbierają ogólnokrajowe informacje o chorobie meningokokowej za pośrednictwem Krajowego Systemu Nadzoru Chorób Podlegających Zgłoszeniu (NNDSS), otrzymując dane NNDSS co tydzień⁴.

Departamenty zdrowia ze wszystkich 50 stanów i kilku dużych jurysdykcji zbierają rozszerzone dane dotyczące choroby meningokokowej oraz izolaty. Ten rozszerzony nadzór rozpoczął się w 2015 roku w celu zbierania bardziej kompletnych danych do monitorowania epidemiologii choroby⁴. W przypadku każdego przypadku departamenty zdrowia reagują wdrażaniem środków kontroli w celu zmniejszenia rozprzestrzeniania się choroby⁴.

W Holandii Holenderskie Laboratorium Referencyjne ds. Bakteryjnego Zapalenia Opon Mózgowo-rdzeniowych (NRLBM) prowadzi ogólnokrajowy nadzór i monitoruje zapadalność na bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i sepsę oraz wpływ szczepień⁵. System ten umożliwił dokładną ocenę skuteczności szczepień koniugowanych w redukcji obciążenia chorobowego.

Wyzwania nadzoru w krajach afrykańskich

Pomimo tego, że Afryka Subsaharyjska ma największe obciążenie zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych na świecie, większość krajów ma słabe, słabo zintegrowane systemy nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, które w dużym stopniu opierają się na zewnętrznym finansowaniu i pomocy technicznej⁶. Systemy nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych w większości krajów afrykańskich są słabe, podkopywane przez równoległe systemy nadzoru o małej lub żadnej synergii oraz ograniczonej zdolności laboratoryjnej⁷.

System Zintegrowanego Nadzoru i Reagowania na Choroby (IDSR) został ustanowiony w 1998 roku przez WHO/AFRO we współpracy z partnerami technicznymi⁶. Sieci nadzoru PBM i Global IB-VPD wykorzystywały finansowanie i zasoby za pośrednictwem Gavi, Sojuszu Szczepionek i Globalnej Inicjatywy Eliminacji Polio, jednak dostępne finansowanie spada⁶.

Regionalny nadzór – sieć MenAfriNet

MenAfriNet to regionalna sieć nadzoru utworzona w celu zbierania i analizowania wysokiej jakości danych nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych opartych na przypadkach z reprezentatywnych ośrodków w afrykańskim pasie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych⁸. Sieć nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych ocenia wpływ szczepionki MenAfriVac w celu kierowania badaniami nad nowymi szczepionkami i strategiami optymalizacji wpływu istniejących szczepionek⁸.

WHO współpracuje z partnerami za pośrednictwem sieci, takich jak regionalna sieć nadzoru MenAfriNet dla afrykańskiego pasa zapalenia opon mózgowych, aby wspierać państwa członkowskie w zbieraniu i analizowaniu wysokiej jakości danych nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych⁹. Umożliwia to monitorowanie wpływu strategii kontroli zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, takich jak wprowadzenie sprzężonej szczepionki przeciwko zapaleniu opon mózgowych A⁹.

Nadzór wysokiej rozdzielczości przestrzennej

Pomimo poprawy możliwości nadzoru i zaleceń WHO dotyczących analizy na poziomie subokręgu, rutynowy nadzór epidemiczny nad ostrym bakteryjnym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych w afrykańskim pasie zapalenia opon mózgowych pozostaje w dużej mierze ograniczony do poziomu okręgu¹⁰. Poszczególne epidemie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych niewiele rozszerzały się w przestrzeni, co sugeruje, że analiza na poziomie ośrodka zdrowia jest najbardziej odpowiednia dla nadzoru epidemicznego¹⁰.

Analiza przestrzenna sugeruje, że idealny rozmiar siatki wynosiłby od 10 do 30 km, co odpowiada ośrodkom zdrowia w większości obszarów pasa zapalenia opon mózgowych¹⁰. Nadzór epidemiczny mógłby zyskać na precyzji i terminowości dzięki wyższej rozdzielczości przestrzennej¹⁰.

Ocena systemów nadzoru

Oceny systemów nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych ujawniają różnorodne wyzwania. W Luandzie w Angoli system nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych był złożony, nieaktualny, a jakość danych była słaba¹¹. Poziom wiedzy użytkowników systemu był niski, chociaż wszyscy znali definicję przypadku, przy czym lekarze i pielęgniarki mieli najniższy poziom wiedzy¹¹.

W Rwandzie system nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych wykazał rozsądną skuteczność, szczególnie w zakresie stabilności (68%) i akceptowalności (65%) wśród pracowników opieki zdrowotnej¹². Jednak zidentyfikowano krytyczne słabości w użyteczności (44%), prostocie (41%), kompletności przypadków (21%) i wskaźnikach testów laboratoryjnych (4%), wskazując na znaczne niedostateczne zgłaszanie i niepowodzenia w pobieraniu próbek¹².

Integracja systemów nadzoru

Integracja istniejących systemów nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych będzie kluczowa dla osiągnięcia zrównoważonych, kompleksowych systemów, które są synergiczne, wydajne i opłacalne⁶. Ustanowienie krajowych, kompleksowych i zrównoważonych systemów nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych zależy od skutecznej integracji i harmonizacji nadzoru nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych w obrębie regionów i między nimi⁶.

W 2023 roku 10. spotkanie MenAfriNet i 20. coroczne spotkanie WHO na temat nadzoru, gotowości i reagowania na ogniska zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w Afryce zostało rozszerzone o żółtą febrę, odrę-różyczkę oraz tężec matczyno-noworodkowy¹³. Celem tego połączonego spotkania było promowanie integracji systemów nadzoru dla wszystkich chorób podatnych na epidemie oraz wzmocnienie współpracy i gotowości, a także zmniejszenie konfliktów i próśb o spotkania dla personelu nadzoru¹³.

Postępy technologiczne w nadzorze

Nowoczesne technologie odgrywają coraz większą rolę w nadzorze epidemiologicznym. Wdrażanie systemów informatycznych, analityki danych w czasie rzeczywistym oraz zaawansowanych metod diagnostycznych, takich jak PCR w czasie rzeczywistym, znacznie poprawia jakość i szybkość wykrywania przypadków zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Systemy zarządzania danymi i nadzoru są ważnymi narzędziami, które mogą pomóc krajom ocenić skuteczność szczepionek, szybko wykryć ogniska chorobowe i uratować życie¹⁴.