Badanie fizykalne i ginekologiczne w diagnostyce dysfunkcji seksualnej

Badanie fizykalne i ginekologiczne stanowi istotny element diagnostyki dysfunkcji seksualnej kobiet, szczególnie w przypadkach zgłaszanego bólu podczas kontaktów seksualnych¹. Chociaż wyniki badania fizykalnego często są prawidłowe, kompleksowe badanie, w tym skoncentrowane badanie miednicy, może zidentyfikować patologię i zapewnić edukację pacjentki na temat prawidłowej anatomii oraz potwierdzenie braku nieprawidłowości². Badanie ginekologiczne powinno być przeprowadzone z uwzględnieniem komfortu pacjentki i może różnić się od rutynowego badania ginekologicznego³.

Cele i znaczenie badania ginekologicznego

Celem badania ginekologicznego w kontekście dysfunkcji seksualnej jest wykrycie chorób, ale badanie daje również możliwość edukacji pacjentki na temat prawidłowej anatomii i funkcji seksualnych oraz odtworzenia i zlokalizowania bólu występującego podczas aktywności seksualnej⁴. Badanie fizykalne powinno obejmować rutynową ocenę w poszukiwaniu objawów ogólnych schorzeń medycznych⁴. W przypadku dysfunkcji seksualnej kobiet większość problemów nie wiąże się bezpośrednio ze zmianami w badaniu fizykalnym, dlatego badanie fizykalne może być skoncentrowane¹.

Choroby tarczycy mogą przyczyniać się do zaburzenia zainteresowania/pobudzenia seksualnego kobiet (FSIAD), dlatego badanie tarczycy może być włączone do oceny¹. Badanie miednicy jest najbardziej pomocne u kobiet, które skarżą się na ból seksualny i powinno szczegółowo szukać objawów atrofii lub obszarów tkliwości, które mogą być związane z ich skargami¹. Każda pacjentka powinna przejść dokładne badanie, przy czym badanie ginekologiczne jest indywidualnie prowadzone i dostosowane do komfortu pacjentki⁴.

Technika badania zewnętrznych narządów płciowych

Badanie ginekologiczne jest kompleksowe, rozpoczynając się od inspekcji zewnętrznych narządów płciowych, w tym testu wacikowym, jeśli jest wskazany⁴. Podczas badania lekarz powinien zwrócić uwagę na oznaki niskiego poziomu estrogenów, szczególnie ścieńczenie warg sromowych mniejszych, utratę poduszeczki tłuszczowej warg, blade błony śluzowej pochwy oraz utratę fałdów pochwy⁵. Wilgotny wacik może być użyty do identyfikacji bolesnych punktów na sromie i przedsionku pochwy⁵.

Test wacikowy jest szczególnie przydatny w przypadku podejrzenia lokalizowanej prowokowanej wulwodynii¹. Badanie powinno również obejmować ocenę przedsionka sromu (jak występuje przy lokalizowanej prowokowanej wulwodynii), bolesności mięśni dźwigaczy i ciała krocza (vaginismus), guzowatości esiczo-pochwowej (endometrioza), napięcia lub tkliwości ściany bocznej miednicy (zespół bólu mięśniowo-powięziowego) oraz ściany przedniej/pęcherza (zapalenie pęcherza śródmiąższowego lub zespół bolesnego pęcherza)¹.

Badanie dwuręczne i specjalistyczne techniki

U pacjentek z dyspareunia należy przeprowadzić badanie jednopalcowe, z jednym lub dwoma palcami w pochwie, a drugą ręką trzymaną z dala od brzucha, aby nie mylić źródła dyskomfortu⁴. Badanie dwuręczne powinno szczegółowo identyfikować obszary tkliwości, które przyczyniają się do bólu podczas penetracji¹. Następnie wykonuje się badania dwuręczne i odbytniczo-pochwowe⁴.

Czas badania wziernikowego jest prowadzony zgodnie z objawami pacjentki⁴. U pacjentek z głęboką dyspareunia badanie wziernikowe powinno następować po badaniu dwuręcznym, ponieważ lokalizacja bólu jest kluczowa u tych pacjentek⁴. U pacjentek, u których podejrzewa się zapalenie pochwy, raka szyjki macicy lub chorobę przenoszoną drogą płciową, należy najpierw pobrać posiewy i próbki pochwowe⁴.

Identyfikacja konkretnych schorzeń ginekologicznych

Podczas badania ginekologicznego można zidentyfikować typowe schorzenia ginekologiczne, w tym zapalenie pochwy, infekcje przenoszone drogą płciową, mięśniaki, endometriozę, masy przydatkowe, raka szyjki macicy, dermatozy sromu, wypadanie narządów miednicy, wulwodynię, vaginismus i adenomiozę¹. Szczególną uwagę należy zwrócić na ocenę napięcia mięśni dna miednicy, które może wskazywać na vaginismus lub zespół bólu mięśniowo-powięziowego⁶.

Hipertonus może być wynikiem bólu lub urazu, ale może też być źródłem bólu⁶. Dokładny wywiad i ukierunkowane badanie fizykalne ujawnią ból mięśniowo-powięziowy miednicy jako możliwą przyczynę dyspareunia⁶. Strach przed wyciekiem podczas stymulacji seksualnej i stosunku płciowego, a także naglące parcie i częstomocz odczuwane później interferują z przyjemnością kobiety z relacji seksualnych⁶.

Ocena zmian związanych z menopauzą

Szczególną uwagę podczas badania należy zwrócić na objawy zespołu moczowo-płciowego menopauzy, który ma wiele skutków dla ogólnej funkcji seksualnej kobiet⁷. Może wpływać na ich zdrowie psychiczne, fizyczne i psychologiczne, a także na układy neurologiczny, moczowy, rozrodczy i mięśniowy⁷. Najczęściej zgłaszane objawy obejmują niskie pożądanie seksualne (40-55%), słabe nawilżenie (25-30%) i dyspareunia (12-45%), co stanowi jedno z powikłań zespołu moczowo-płciowego menopauzy⁸.

Funkcje seksualne pogarszają się wraz z postępującym stanem menopauzy⁸. Hipoestrogenny stan menopauzy może powodować znaczne zmiany fizyczne i nastroju lub zmniejszone poczucie dobrego samopoczucia, które mają znaczący, negatywny wpływ na seksualność⁹. Spadek pożądania, pobudzenia i częstości stosunków płciowych oraz wzrost dyspareunia były związane z menopauzą, chociaż te odkrycia nie są uniwersalne⁹.

Dodatkowe badania i diagnostyka obrazowa

W niektórych przypadkach może być konieczne wykonanie dodatkowych badań diagnostycznych¹⁰. Badanie kliniczne według Pandit i Ouslander składa się z badania tkanek moczowo-płciowych pod kątem objawów atrofii i powinno obejmować prosty test kwasowo-zasadowy z papierkiem pH do oceny środowiska pochwy¹⁰. Czasami uzasadniona jest kompleksowa analiza profili hormonalnych i panel badań krwi dotyczących zdrowia seksualnego jako część dynamicznej diagnostyki¹⁰.

Ultrasonografia miednicy lub przezpochwowa może być uzasadniona do oceny anatomii miednicy i wykluczenia podstawowej patologii strukturalnej¹⁰. W specjalistycznych ośrodkach mogą być dostępne zaawansowane badania funkcji narządów płciowych, które wykazały, że nieprawidłowe odczucie narządów płciowych występowało u ponad połowy kobiet¹¹. Dodatkowo około 75% tych pacjentek wykazywało również nieprawidłowy przepływ krwi przez narządy płciowe (nieprawidłowa ultrasonografia dopplerowska) przed i po stymulacji seksualnej¹¹.