Przewlekła białaczka szpikowa – przyczyny powstania choroby

Przewlekła białaczka szpikowa (CML) jest jednym z niewielu nowotworów, których przyczyna została dokładnie poznana na poziomie molekularnym. Ta choroba krwi powstaje w wyniku specyficznej zmiany genetycznej, która zachodzi w komórkach szpiku kostnego podczas życia pacjenta¹².

Chromosom Philadelphia – główna przyczyna CML

Podstawową przyczyną przewlekłej białaczki szpikowej jest nieprawidłowość chromosomowa zwana chromosomem Philadelphia. Chromosom ten powstaje, gdy fragmenty chromosomu 9 i chromosomu 22 ulegają przerwaniu i wymieniają się miejscami¹³. W wyniku tej translokacji powstaje skrócony chromosom 22, który został nazwany chromosomem Philadelphia na cześć miasta, w którym po raz pierwszy go odkryto⁴.

Gen BCR-ABL i jego rola w rozwoju choroby

Wymiana materiału genetycznego między chromosomami 9 i 22 prowadzi do powstania nowego, nieprawidłowego genu zwanego BCR-ABL. Gen ten łączy w sobie fragmenty genu BCR z chromosomu 22 oraz genu ABL z chromosomu 9²⁷. Powstały w ten sposób gen fuzyjny BCR-ABL jest odpowiedzialny za produkcję nieprawidłowego białka o nazwie kinaza tyrozynowa BCR-ABL.

To białko działa jak stale włączony „przełącznik”, który nakazuje komórkom ciągły podział i wzrost. Kinaza tyrozynowa BCR-ABL aktywuje szlaki sygnałowe w komórce, które prowadzą do niekontrolowanego namnażania się białych krwinek¹⁴. W normalnych warunkach białe krwinki dojrzewają i obumierają zgodnie z naturalnym cyklem życiowym komórki. W przypadku CML ten proces zostaje zaburzony – chore komórki nie obumierają, gdy powinny, lecz gromadzą się w ogromnych ilościach.

Charakterystyka nabycia choroby

Przewlekła białaczka szpikowa nie jest chorobą dziedziczną. Zmiany genetyczne prowadzące do powstania chromosomu Philadelphia zachodzą w trakcie życia człowieka, a nie są przekazywane od rodziców²⁸. Choroba ta nie może być także „złapana” od innych osób – nie jest zakaźna⁹.

Mutacja prowadząca do CML nazywana jest mutacją nabytą lub somatyczną. Oznacza to, że występuje ona tylko w chorych komórkach krwi, a nie w pozostałych komórkach organizmu⁷¹⁰. Z tego powodu pacjenci z CML nie mogą przekazać tej choroby swoim dzieciom.

Nieznane czynniki wyzwalające

Pomimo dokładnego poznania mechanizmu molekularnego przewlekłej białaczki szpikowej, przyczyna inicjująca powstanie chromosomu Philadelphia pozostaje nieznana. Naukowcy nie wiedzą, co dokładnie powoduje przerwanie i wymianę fragmentów chromosomów 9 i 22⁸¹². W większości przypadków nie można wskazać konkretnego czynnika, który doprowadził do rozwoju choroby.

Badania wykazały, że u większości pacjentów z CML nie da się zidentyfikować oczywistej przyczyny wystąpienia choroby¹³¹⁴. Jest to po prostu przypadkowe zdarzenie genetyczne, które może dotknąć każdego, niezależnie od stylu życia, diety czy innych czynników środowiskowych.

Identyfikowalne czynniki ryzyka

Chociaż bezpośrednia przyczyna CML pozostaje nieznana, naukowcy zidentyfikowali kilka czynników, które mogą nieznacznie zwiększać ryzyko rozwoju tej choroby Zobacz więcej: Czynniki ryzyka przewlekłej białaczki szpikowej. Należy jednak podkreślić, że są to czynniki ryzyka o stosunkowo niewielkim znaczeniu, a większość osób narażonych na te czynniki nigdy nie zachoruje na CML.

Wiek stanowi najważniejszy czynnik ryzyka – przewlekła białaczka szpikowa częściej występuje u osób starszych⁸¹⁵. Choroba może jednak rozwinąć się w każdym wieku, włączając dzieci i młodych dorosłych.

Postęp choroby i dodatkowe mutacje

Przewlekła białaczka szpikowa może przechodzić przez różne fazy rozwoju. W miarę postępu choroby mogą pojawiać się dodatkowe mutacje genetyczne, które wpływają na jej przebieg⁷. Te wtórne zmiany genetyczne mogą prowadzić do przyspieszenia choroby i przejścia z fazy przewlekłej do bardziej agresywnych faz – przyspieszonej lub ostrej.

Najczęstsze dodatkowe aberracje chromosomowe związane z progresją CML obejmują dodatkową kopię chromosomu 8, nieprawidłowości chromosomu 17 oraz duplikację chromosomu Philadelphia⁷. Te wtórne mutacje występują w komórkach, które już posiadają chromosom Philadelphia, i dodatkowo pobudzają niekontrolowany podział komórek.

Współczesne rozumienie mechanizmu choroby

Przewlekła białaczka szpikowa była pierwszym nowotworem, który został powiązany z konkretną nieprawidłowością genetyczną¹³. To odkrycie otworzyło drogę do rozwoju terapii ukierunkowanych molekularnie. Zrozumienie roli białka BCR-ABL w rozwoju CML umożliwiło opracowanie leków zwanych inhibitorami kinazy tyrozynowej, które specyficznie blokują działanie tego białka.

Skuteczność inhibitorów kinazy tyrozynowej w leczeniu CML potwierdza kluczową rolę białka BCR-ABL jako przyczyny tej choroby¹³. Leki te mogą doprowadzić do całkowitych remisji u pacjentów z CML, co stanowi dowód na to, że białko BCR-ABL jest rzeczywiście głównym czynnikiem sprawczym tej choroby.