Przyczyny nowotworów – co prowadzi do rozwoju chorób nowotworowych

Nowotwory stanowią jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie, a zrozumienie ich etiologii jest kluczowe dla skutecznej prewencji i leczenia¹. Według najnowszych danych, w 2023 roku odnotowano około 19 milionów nowych przypadków nowotworów i około 10 milionów zgonów związanych z nowotworami na całym świecie¹. Prognozy wskazują, że do 2040 roku liczby te mogą wzrosnąć do prawie 30 milionów nowych przypadków i 16 milionów zgonów rocznie¹.

Podstawową przyczyną wszystkich nowotworów są zmiany (mutacje) w DNA komórek, które prowadzą do utraty kontroli nad wzrostem i podziałem komórkowym²³. DNA wewnątrz komórki zawiera geny będące instrukcjami określającymi, jakie funkcje ma wykonywać komórka oraz jak ma rosnąć i się dzielić². Błędy w tych instrukcjach mogą spowodować, że komórka przestanie wykonywać swoje normalne funkcje i może stać się nowotworowa².

Mechanizm powstawania nowotworów

Nowotwór jest zasadniczo chorobą genetyczną, ale nie oznacza to, że jest zawsze dziedziczny⁴. Powstaje, gdy geny kontrolujące aktywność komórkową ulegają mutacji, tworząc nieprawidłowe komórki, które dzielą się i namnażają, ostatecznie zaburzając funkcjonowanie organizmu⁴. Według badaczy medycznych, dziedziczne mutacje genetyczne powodują około 5-10% wszystkich nowotworów¹⁴. Znacznie częściej nowotwory występują jako nabyte mutacje genetyczne, co oznacza, że rozwijają się w ciągu życia⁴.

Proces nowotworzenia jest wieloetapowy i zazwyczaj postępuje od zmian przedrakowych do złośliwego guza⁶. Te zmiany są wynikiem interakcji między czynnikami genetycznymi danej osoby a trzema kategoriami zewnętrznych czynników: fizycznymi (jak promieniowanie ultrafioletowe i jonizujące), chemicznymi (jak azbest, składniki dymu tytoniowego, alkohol) oraz biologicznymi (jak infekcje wirusowe, bakteryjne lub pasożytnicze)⁶.

Główne kategorie czynników etiologicznych

Etiologia nowotworów obejmuje szerokie spektrum czynników, które można podzielić na kilka głównych kategorii. Czynniki genetyczne odgrywają kluczową rolę – mutacje genów można podzielić na dziedziczne i nabyte⁷. Mutacje nabyte są najczęstszą przyczyną nowotworów i powstają po urodzeniu w wyniku działania czynników środowiskowych, takich jak promieniowanie czy substancje rakotwórcze⁷.

Czynniki środowiskowe i behawioralne stanowią znaczną część przyczyn nowotworowych. Według Światowej Organizacji Zdrowia, około 33% zgonów z powodu nowotworów może być spowodowanych przez tytoń, alkohol, wysoki wskaźnik masy ciała (BMI), niskie spożycie owoców i warzyw oraz niewystarczającą aktywność fizyczną⁸. Badania wskazują, że około 4 na 10 przypadków nowotworów można zapobiec poprzez zdrowy tryb życia i politykę ochrony zdrowia publicznego⁹¹⁰.

Tytoń jako główny czynnik ryzyka

Palenie tytoniu jest bezsprzecznie jedną z najważniejszych przyczyn nowotworów i odpowiada za 80-90% przypadków raka płuc¹¹. Tytoń zawiera szkodliwe substancje rakotwórcze, które mogą uszkadzać DNA¹². Palenie jest również powiązane z nowotworami jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku i innych lokalizacji¹¹. Łącznie szacuje się, że palenie jest odpowiedzialne za prawie jedną trzecią wszystkich zgonów z powodu nowotworów¹¹.

Dym tytoniowy zawiera co najmniej 69 substancji rakotwórczych¹³. Palenie zwiększa ryzyko zachorowania na różne nowotwory, w tym raka płuc i jamy ustnej, a także nowotworów żołądka, nerek i pęcherza moczowego¹³. Badania pokazują, że aż 8 na 10 osób z rakiem jamy ustnej to palacze tytoniu¹⁴. Tytoń obejmuje zarówno palenie, jak i tytoń bezdymny (tabaka i tytoń do żucia)¹⁴.

Rola alkoholu w etiologii nowotworów

Alkohol jest kolejnym znaczącym czynnikiem ryzyka rozwoju nowotworów. Spożywanie alkoholu może zwiększać ryzyko nowotworów jamy ustnej, gardła, przełyku, krtani, wątroby i piersi¹⁵. Światowa Organizacja Zdrowia sklasyfikowała alkohol jako substancję rakotwórczą grupy 1¹⁶. Nadmierne spożycie alkoholu może przyczyniać się do rozwoju różnorodnych nowotworów¹⁷.

Szczególnie niebezpieczne jest łączenie palenia tytoniu ze spożywaniem alkoholu. Badania wykazały, że osoby używające jednocześnie tytoniu i alkoholu mają znacznie większe ryzyko rozwoju raka jamy ustnej niż osoby, które nie palą ani nie piją¹⁴. Ta kombinacja zwiększa ryzyko raka jamy ustnej znacznie bardziej niż każdy z tych czynników ryzyka osobno¹⁴.

Otyłość i czynniki żywieniowe

Nadwaga i otyłość są powiązane z rozwojem wielu typów nowotworów i stanowią czynnik w 14-20% wszystkich zgonów z powodu nowotworów w Stanach Zjednoczonych¹⁶. Otyłość zwiększa ryzyko raka piersi, jelita grubego i odbytnicy, błony śluzowej macicy, przełyku, trzustki i nerek, między innymi¹⁸. Razem dieta i otyłość są powiązane z około 30-35% zgonów z powodu nowotworów¹⁶.

Infekcje jako przyczyna nowotworów

Przewlekłe infekcje stanowią czynnik ryzyka dla nowotworów, co jest szczególnym problemem w krajach o niskich i średnich dochodach⁶. Około 13% nowotworów zdiagnozowanych w 2018 roku na całym świecie przypisano infekcjom rakotwórczym, w tym Helicobacter pylori, ludzkiemu wirusowi brodawczaka (HPV), wirusom zapalenia wątroby typu B i C oraz wirusowi Epsteina-Barr⁶. Na całym świecie około 18% przypadków nowotworów jest związanych z chorobami infekcyjnymi¹⁶.

Niektóre wirusy bezpośrednio wpływają na DNA, powodując zmiany nowotworowe¹⁸. Ludzki wirus brodawczaka (HPV) zwiększa ryzyko raka szyjki macicy, odbytu, sromu i pochwy¹⁸. Wirusy zapalenia wątroby B i C oraz niektóre typy HPV zwiększają ryzyko odpowiednio raka wątroby i szyjki macicy¹⁹. Infekcja HIV zwiększa ryzyko rozwoju raka szyjki macicy sześciokrotnie i znacznie zwiększa ryzyko rozwoju innych nowotworów, takich jak mięsak Kaposiego¹⁹.

Bakterie również mogą przyczyniać się do rozwoju nowotworów. Badania epidemiologiczne dostarczyły dowodów, że Helicobacter pylori jest związana z rozwojem chłoniaka w tkance limfoidnej związanej z błoną śluzową (MALT) i gruczolakoraka żołądka²⁰. Przewlekłe infekcje mogą prowadzić do stanu zapalnego, który sprzyja rozwojowi nowotworów Zobacz więcej: Czynniki środowiskowe i behawioralne w etiologii nowotworów.

Promieniowanie i substancje chemiczne

Ekspozycja na promieniowanie może zwiększać ryzyko nowotworów²¹. Do 10% nowotworów inwazyjnych jest związanych z ekspozycją na promieniowanie, w tym zarówno niejonizujące, jak i jonizujące²². Promieniowanie jonizujące z różnych źródeł, w tym ze słońca, jest również znane jako przyczyna nowotworów²³.

Wiele różnych substancji chemicznych i czynników środowiskowych zostało zidentyfikowanych jako potencjalne przyczyny nowotworów. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) przez około 45 lat oceniała literaturę naukową dotyczącą potencjału około 1000 różnych czynników do wywoływania nowotworów²⁴. Dzisiaj rozpoznajemy i unikamy wielu specyficznych substancji wywołujących nowotwory: smoły węglowe i ich pochodne (jak benzen), niektóre węglowodory, anilina (substancja używana do produkcji barwników), azbest i wiele innych²³.

Wiek jako czynnik ryzyka

Postępujący wiek jest najważniejszym czynnikiem ryzyka nowotworów ogólnie i dla wielu poszczególnych typów nowotworów¹⁵. Częstość występowania nowotworów dramatycznie wzrasta z wiekiem¹⁹. Na przykład, częstość występowania raka jelita grubego zwiększa się ponad dziesięciokrotnie między 30. a 50. rokiem życia i kolejne dziesięć razy między 50. a 70. rokiem życia²⁵.

Tak dramatyczny wzrost częstości występowania nowotworów z wiekiem sugeruje, że większość nowotworów rozwija się w następstwie wielokrotnych nieprawidłowości, które gromadzą się przez okresy wielu lat²⁵. Prawdopodobnie wynika to z nagromadzenia ryzyka dla specyficznych nowotworów, które wzrasta z wiekiem¹⁹. Ogólne nagromadzenie ryzyka łączy się z tendencją mechanizmów naprawczych komórkowych do bycia mniej skutecznymi w miarę starzenia się osoby¹⁹.

Zapobieganie nowotworom

Pomimo złożoności etiologii nowotworów, wiele z nich można zapobiec. Między 30 a 50% nowotworów można obecnie zapobiec poprzez unikanie czynników ryzyka i wdrażanie istniejących, opartych na dowodach strategii prewencyjnych¹⁹. Kluczowe kroki obejmują: rzucenie palenia, utrzymanie zdrowej masy ciała, zbilansowaną dietę, ograniczenie spożycia alkoholu, ochronę przed słońcem, aktywność fizyczną, unikanie ekspozycji na szkodliwe substancje chemiczne oraz szczepienia przeciwko wirusom wywołującym nowotwory¹⁰.

Według badań, około 4 na 10 przypadków nowotworów w Wielkiej Brytanii można zapobiec poprzez zdrowe zmiany²⁶. Utrzymanie zdrowej masy ciała zmniejsza ryzyko 13 różnych typów nowotworów²⁶. Bezpieczne zachowanie na słońcu i unikanie solariów zmniejsza ryzyko czerniaka²⁶. Im mniej alkoholu się pije, tym niższe jest ryzyko nowotworów²⁶.