Fasola zwyczajna

Czym jest fasola zwyczajna i co zawiera?

Fasola zwyczajna (Phaseolus vulgaris L.) należy do rodziny bobowatych i uprawiana jest na całym świecie – zarówno jako warzywo, jak i roślina lecznicza. Jej korzenie sięgają Ameryki Środkowej i Południowej, gdzie udomowiono ją ponad 8000 lat temu. Dziś jest jedną z najważniejszych roślin strączkowych na świecie.

W ziołolecznictwie i farmacji wyróżnia się kilka surowców pozyskiwanych z fasoli:

• Naowocnia fasoli (owocnia, Phaseoli pericarpium) – wysuszony strąk bez nasion, zbierany wyłącznie z odmian białokwiatowych; to podstawowy surowiec zielarski stosowany w preparatach moczopędnych i metabolicznych.
• Wyciąg z naowocni fasoli zwyczajnej – wodny, wodno-alkoholowy lub suchy ekstrakt wchodzący w skład złożonych produktów ziołowych.
• Wyciąg z nasion fasoli zwyczajnej – stosowany głównie w suplementach diety jako tzw. bloker węglowodanów (fasolamina, phaseolamin).
• Nasiona fasoli – w kontekście dietetycznym oraz tradycyjnie stosowane zewnętrznie jako mączka na rany i zmiany skórne.

Naowocnia fasoli jest bogata w związki bioaktywne. Znajdziemy w niej:

• flawonoidy (flawony, flawanole, proantocyjanidyny) oraz saponiny – m.in. rutynę jako główny składnik ekstraktu;
• alkaloidy: trygonelinę i choline – związki wpływające na metabolizm;
• alantoinę – substancję wspierającą regenerację tkanek;
• aminokwasy: argininę, asparaginę, leucynę, lizynę;
• kwasy organiczne: pipekolinowy, krzemowy, traumatynowy oraz kwasy fenolowe;
• składniki mineralne: potas, chrom, wapń, magnez, żelazo, cynk, mangan i siarkę.

Nasiona fasoli to z kolei znakomite źródło białka roślinnego (do 31%), skrobi i błonnika (zarówno rozpuszczalnego, jak i nierozpuszczalnego), witamin z grupy B, witaminy C oraz licznych minerałów.

Na co działa naowocnia fasoli?

Najlepiej udokumentowanym i oficjalnie potwierdzonym działaniem naowocni fasoli jest efekt moczopędny. Europejska Agencja Leków (EMA) klasyfikuje ją jako tradycyjny produkt leczniczy roślinny stosowany w celu zwiększenia ilości wydalanego moczu i „przepłukania” dróg moczowych. Działanie moczopędne naowocni fasoli jest opisywane już od 1608 roku.

W praktyce oznacza to, że preparaty z naowocnią fasoli mogą być pomocne:

• w łagodnych, przejściowych dolegliwościach układu moczowego;
• w ułatwianiu usuwania drobnych złogów (tzw. piasku nerkowego), szczególnie fosforanowego;
• w redukcji niewielkich obrzęków związanych z zatrzymywaniem wody w organizmie.

Co ciekawe, badania in vitro wykazały, że ekstrakt z naowocni fasoli – bogaty w rutynę i saponiny – znacząco ogranicza przyleganie bakterii Escherichia coli (odpowiedzialnych za większość zakażeń układu moczowego) do komórek pęcherza moczowego. To naukowe uzasadnienie dla tradycyjnego stosowania fasoli wspomagająco przy zakażeniach dróg moczowych.

Jak działa wyciąg z nasion fasoli jako „bloker węglowodanów”?

Zupełnie innym mechanizmem działania charakteryzują się wyciągi z nasion fasoli zwyczajnej, stosowane w suplementach diety. Zawierają one fasolaminę (phaseolamin) – inhibitor enzymu alfa-amylazy trzustkowej. Ten enzym odpowiada za trawienie skrobi. Gdy jest hamowany, węglowodany złożone są wolniej rozkładane do glukozy, co:

• spowalnia wzrost poziomu glukozy i insuliny we krwi po posiłku;
• może ograniczać ilość kalorii wchłoniętych ze skrobi;
• potencjalnie sprzyja redukcji gromadzenia tkanki tłuszczowej.

Badania wskazują, że działanie blokera węglowodanów jest realne, ale umiarkowane i zależne od całości diety. Suplementy z wyciągiem z nasion fasoli powinny być przyjmowane bezpośrednio przed posiłkiem bogatym w węglowodany. Efekty odchudzające nie zastąpią zbilansowanej diety i aktywności fizycznej.

Fasola w diecie – korzyści dla serca, jelit i masy ciała

Regularne spożywanie ugotowanych nasion fasoli przynosi wymierne korzyści zdrowotne, co potwierdzają liczne obserwacje naukowe. Fasola ma niski indeks glikemiczny, a dzięki zawartości skrobi opornej i błonnika pokarmowego nie powoduje gwałtownych skoków cukru we krwi po posiłku.

• Serce i naczynia krwionośne – regularne spożywanie fasoli wiąże się z obniżeniem ciśnienia tętniczego, redukcją poziomu cholesterolu LDL (tzw. złego cholesterolu) i trójglicerydów oraz zmniejszeniem stanu zapalnego.
• Jelita – błonnik poprawia perystaltykę i zapobiega zaparciom; skrobia oporna stanowi pożywkę dla korzystnych bakterii jelitowych.
• Masa ciała – potrawy z fasolą są sycące dzięki białku i błonnikowi, co ogranicza podjadanie i nadmierną podaż kalorii.

Ważna uwaga: fasolę zawsze należy dokładnie ugotować. Surowe lub niedogotowane strąki i nasiona zawierają toksyczną substancję – fazynę (lektynę), która może wywołać ostre zatrucie pokarmowe z nudnościami, wymiotami i biegunką. Obróbka termiczna skutecznie niszczy tę toksynę.

Jak stosować naowocnię fasoli? Dawkowanie i formy preparatów

Naowocnię fasoli można znaleźć w aptekach i sklepach zielarskich w kilku postaciach: jako sypki surowiec do zaparzania, w gotowych tabletkach lub kapsułkach, a także w płynach doustnych w składzie preparatów złożonych. Wybór formy zależy od preferencji i konkretnego wskazania.

Jak przygotować odwar z naowocni? Dwie łyżki (ok. 5 g) rozdrobnionego surowca zalewa się szklanką (200 ml) chłodnej wody, pozostawia na 4–6 godzin, a następnie doprowadza do wrzenia i odstawia pod przykryciem na 30 minut. Alternatywnie można zalać wrzątkiem i gotować pod przykryciem przez 5–15 minut. Odwar należy przecedzić i pić świeżo przygotowany – 2–3 razy dziennie po szklance, między posiłkami. Ważne: w trakcie kuracji moczopędnej należy pić odpowiednią ilość płynów (ok. 1,5–2 l wody dziennie).

Naowocnia fasoli przeznaczona jest do krótkotrwałego stosowania – kilka dni do kilku tygodni. Przy dłuższym stosowaniu wskazana jest kontrola lekarska obejmująca ocenę funkcji nerek i gospodarki elektrolitowej. Jeśli objawy ze strony układu moczowego nie ustępują po kilku dniach stosowania, konieczna jest konsultacja lekarska.

Zewnętrzne zastosowanie fasoli – pielęgnacja skóry

Mniej znane, ale praktyczne zastosowanie fasoli to jej użycie zewnętrzne. Zmielone na mąkę, suszone nasiona były tradycyjnie stosowane do zasypywania ran, oparzeń i odmrożeń – wchłaniają wysięk i tworzą ochronną powłokę sprzyjającą gojeniu (m.in. dzięki obecności alantoiny).

Z kolei wodny wyciąg z naowocni fasoli sprawdza się jako kosmetyk pielęgnacyjny. Aminokwasy, witaminy i substancje bioaktywne zawarte w naowocni odżywiają skórę, nawilżają ją i poprawiają elastyczność. Okłady z wyciągu (przez ok. 45 minut, 1–2 razy w tygodniu) polecane są szczególnie na cerę zmęczoną, suchą i ze zmarszczkami. Wyciąg stosowany jest też pomocniczo przy trądziku i łuszczycy.

Podsumowanie – co warto zapamiętać o fasoli zwyczajnej?

Naowocnia fasoli zwyczajnej to bezpieczny, tradycyjny surowiec zielarski z dobrze udokumentowanym działaniem moczopędnym – pomocny w łagodnych dolegliwościach układu moczowego i wspierający usuwanie drobnych złogów nerkowych. Nasiona fasoli to z kolei wartościowy składnik diety – bogaty w białko, błonnik i minerały, korzystnie wpływający na serce, jelita i masę ciała. Wyciąg z nasion fasoli (fasolamina) może wspomagać kontrolę wchłaniania węglowodanów ze skrobi, ale efekty odchudzające są umiarkowane. Preparatów z naowocnią fasoli nie należy stosować przy obrzękach z niewydolności serca i nerek, w ciąży i podczas karmienia piersią. Przy równoczesnym stosowaniu leków moczopędnych lub przeciwcukrzycowych zawsze warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.