Deksametazon – działania niepożądane: ogólna charakterystyka

Deksametazon jest substancją czynną o szerokim zastosowaniu, która może wywoływać różnorodne działania niepożądane123. Skutki uboczne jego stosowania zależą od formy leku (np. tabletki, zastrzyki, krople do oczu, maść, implant do oka), drogi podania, dawki, czasu trwania terapii, a także indywidualnej wrażliwości pacjenta, wieku czy współistniejących chorób12. Niektóre działania niepożądane występują rzadko i są łagodne, jednak inne mogą być poważne i wymagać przerwania leczenia lub pilnej interwencji medycznej1.

Warto pamiętać, że nie każdy pacjent doświadczy działań niepożądanych, a decyzja o stosowaniu deksametazonu powinna zawsze opierać się na analizie korzyści i ryzyka2. Profil działań niepożądanych może się różnić w zależności od postaci leku i sposobu jego stosowania3.

Najczęstsze działania niepożądane deksametazonu

Postać doustna i do wstrzykiwań

  • Zaburzenia hormonalne: objawy zespołu Cushinga (np. twarz księżycowata, otyłość brzuszna), zaburzenia miesiączkowania, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia wzrostu u dzieci456.
  • Problemy psychiczne i neurologiczne: zmiany nastroju (drażliwość, depresja, euforia), bezsenność, lęk, zaburzenia pamięci, drgawki, bóle głowy478.
  • Zaburzenia żołądkowo-jelitowe: niestrawność, wrzody żołądka lub jelit, nudności, wymioty, wzdęcia, zapalenie trzustki91011.
  • Zaburzenia metaboliczne: zwiększenie masy ciała, zatrzymanie sodu i wody, utrata potasu, cukrzyca, wzrost poziomu cholesterolu i triglicerydów45.
  • Zaburzenia skóry: trądzik, rozstępy, ścieńczenie skóry, opóźnione gojenie ran, wybroczyny, rumień, nadmierne owłosienie910.
  • Problemy mięśniowo-szkieletowe: osłabienie mięśni, osteoporoza, złamania kości, martwica kości, zerwanie ścięgien1210.

Działania niepożądane po podaniu miejscowym do oka

  • Uczucie dyskomfortu w oku – najczęstszy objaw po zakropleniu3.
  • Podrażnienie, świąd, przekrwienie, łzawienie, uczucie obecności ciała obcego3.
  • Wzrost ciśnienia śródgałkowego (może prowadzić do jaskry), zaćma podtorebkowa tylna (szczególnie przy długotrwałym stosowaniu)313.
  • Opóźnienie gojenia się ran, zwiększone ryzyko infekcji, szczególnie grzybiczych i wirusowych314.
  • Rzadziej: owrzodzenie lub perforacja rogówki, światłowstręt, zaburzenia widzenia313.

Działania niepożądane po stosowaniu na skórę

  • Pieczenie, świąd, podrażnienie i wysuszenie skóry w miejscu aplikacji15.
  • Zmiany zanikowe skóry, rozstępy, wysypka, trądzik, odbarwienie skóry15.
  • Wtórne zakażenia skórne15.
  • Przy długotrwałym stosowaniu lub na dużych powierzchniach: ogólnoustrojowe działania niepożądane typowe dla kortykosteroidów, zwłaszcza u dzieci (np. zaburzenia wzrostu i rozwoju)15.
Ważne: Deksametazon stosowany w postaci kropli do oczu, maści lub implantów może wywoływać specyficzne dla oka działania niepożądane, takie jak wzrost ciśnienia śródgałkowego, rozwój zaćmy podtorebkowej, czy opóźnienie gojenia się ran. Szczególnie narażeni są pacjenci stosujący lek przez dłuższy czas lub mający choroby oczu. Objawy takie jak ból oka, nagłe pogorszenie widzenia czy silne zaczerwienienie powinny być niezwłocznie zgłaszane lekarzowi31314.

Działania niepożądane według częstości występowania

Bardzo często (≥1/10)

  • Zwiększone ciśnienie śródgałkowe, zaćma (implant do oka)13.
  • Wylew spojówkowy (implant do oka)13.

Często (≥1/100 do <1/10)

  • Uczucie dyskomfortu w oku (krople do oczu)3.
  • Bóle głowy (implant do oka)13.
  • Nadciśnienie oczne, zaburzenia widzenia, ból oka, przekrwienie spojówek, zapalenie powiek (implant do oka)13.

Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)

  • Zaburzenia smaku (krople do oczu)3.
  • Zapalenie rogówki, zapalenie spojówek, światłowstręt, świąd oka, zwiększone łzawienie, niewyraźne widzenie (krople do oczu)316.
  • Ból oka, świąd oka, podrażnienie oka (krople do oczu)16.

Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000)

  • Migrena (implant do oka)13.
  • Łagodne zaburzenia widzenia (maść do oczu, krople do oczu)1718.
  • Zapalenie rogówki, alergia oka, niewyraźne widzenie, zespół suchego oka, przekrwienie oka (krople do oczu)16.

Częstość nieznana

  • Reakcje nadwrażliwości (w tym reakcje anafilaktyczne, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy)1319.
  • Zespół Cushinga, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia miesiączkowania, hirsutyzm4320.
  • Zmiany nastroju, zaburzenia psychiczne (depresja, lęk, omamy, mania, zaburzenia snu, myśli samobójcze)4.
  • Drgawki, uzależnienie psychologiczne, bóle głowy, zawroty głowy919.
  • Zaćma podtorebkowa, jaskra, wzrost ciśnienia śródgałkowego, perforacja gałki ocznej, opadanie powiek, nieostre widzenie31319.
  • Wtórne zakażenia (bakteryjne, grzybicze, wirusowe), zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu212214.
  • Martwica kości, osłabienie mięśni, osteoporoza, złamania kości, opóźnione gojenie ran1210.
  • Inne: leukocytoza, czkawka, złe samopoczucie, zmiany pigmentacji skóry, trądzik, rumień, rozstępy, zwiększona potliwość910.

Możliwość zgłaszania działań niepożądanych

Każde podejrzewane działanie niepożądane po zastosowaniu deksametazonu można zgłaszać do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Zgłoszenia pomagają w monitorowaniu bezpieczeństwa stosowania leku i mogą przyczynić się do zwiększenia ochrony pacjentów232425.

Pamiętaj: Deksametazon może wchodzić w interakcje z innymi lekami, co może zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych lub nasilać ich przebieg. Dotyczy to zwłaszcza osób przyjmujących leki przeciwcukrzycowe, leki na nadciśnienie, leki przeciwzakrzepowe czy inne steroidy. Przed rozpoczęciem terapii zawsze należy poinformować lekarza o wszystkich stosowanych lekach oraz o przebytych chorobach przewlekłych45.

Tabela: działania niepożądane deksametazonu według układów narządowych i częstości

Układ narządowy Bardzo często Często Niezbyt często Rzadko Bardzo rzadko Częstość nieznana
Oko Zwiększone ciśnienie śródgałkowe, zaćma (implant do oka) Uczucie dyskomfortu, ból oka, zaćma podtorebkowa, przekrwienie, zaburzenia widzenia Zapalenie rogówki, światłowstręt, świąd, niewyraźne widzenie, świąd oka Łagodne zaburzenia widzenia, migrena Rozszerzenie źrenicy, zwapnienie rogówki Jaskra, perforacja rogówki, wtórne zakażenia, opadanie powiek
Skóra i tkanka podskórna Pieczenie, świąd, podrażnienie, rozstępy, trądzik, rumień, ścieńczenie skóry, opóźnione gojenie, odbarwienia, wybroczyny, nadmierne owłosienie
Układ immunologiczny Reakcje nadwrażliwości (w tym anafilaksja, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy), maskowanie infekcji, wtórne zakażenia
Układ nerwowy/psychiczny Bóle głowy Migrena Drgawki, zmiany nastroju, depresja, lęk, bezsenność, omamy, uzależnienie psychologiczne, rzekomy guz mózgu
Układ hormonalny i metaboliczny Zespół Cushinga, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia miesiączkowania, hirsutyzm, zwiększenie masy ciała, cukrzyca, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej
Układ mięśniowo-szkieletowy Osłabienie mięśni, osteoporoza, złamania kości, martwica kości, zerwanie ścięgien, zahamowanie wzrostu u dzieci
Układ żołądkowo-jelitowy Niestrawność, wrzody, nudności, wymioty, zapalenie trzustki, zapalenie przełyku, wzdęcia
Serce i naczynia Nadciśnienie, zaburzenia rytmu serca, zakrzepica, zatory, niewydolność serca

3121316

Deksametazon – skutki uboczne zależne od postaci leku i drogi podania

Deksametazon, stosowany miejscowo do oka (np. w kroplach, maściach, implantach), wywołuje głównie działania niepożądane dotyczące narządu wzroku, takie jak wzrost ciśnienia w oku, zaćma, opóźnienie gojenia ran i zwiększone ryzyko infekcji313. W postaci doustnej i do wstrzykiwań, skutki uboczne są bardziej ogólnoustrojowe i dotyczą wielu narządów, w tym układu hormonalnego, nerwowego, mięśniowo-szkieletowego czy skóry12. Przy długotrwałym stosowaniu, zwłaszcza w dużych dawkach, ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest znacznie większe12.

W przypadku leków złożonych, takich jak preparaty zawierające deksametazon i antybiotyk (np. gentamycyna, tobramycyna), mogą pojawić się dodatkowe skutki uboczne związane z obecnością drugiej substancji czynnej1826.

Deksametazon – bezpieczeństwo stosowania i zalecenia

Zawsze należy pamiętać, że deksametazon, jak każdy lek, może powodować działania niepożądane, choć nie u każdego pacjenta muszą one wystąpić1. Decyzję o rozpoczęciu leczenia podejmuje się po uwzględnieniu korzyści i możliwych zagrożeń. W razie wystąpienia niepokojących objawów, szczególnie takich jak nagłe pogorszenie widzenia, silny ból oka, trudności z oddychaniem, wysypka, obrzęk czy objawy depresji, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem32.

Deksametazon – profil bezpieczeństwa w praktyce

Deksametazon jest skutecznym lekiem o szerokim spektrum działania, ale wiąże się z ryzykiem wystąpienia wielu różnych działań niepożądanych. Ryzyko to jest większe przy długotrwałym stosowaniu, wyższych dawkach oraz w przypadku stosowania u dzieci, osób starszych lub pacjentów z innymi chorobami przewlekłymi12. Różnice w profilu działań niepożądanych zależą od postaci leku oraz drogi podania – dlatego zawsze należy przestrzegać zaleceń lekarza i zgłaszać wszelkie niepokojące objawy.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są najczęstsze skutki uboczne deksametazonu w kroplach do oczu?

Najczęściej występuje uczucie dyskomfortu w oku, podrażnienie, świąd, wzrost ciśnienia śródgałkowego i zaćma przy długotrwałym stosowaniu.3

Czy deksametazon może powodować skutki ogólnoustrojowe?

Tak, zwłaszcza przy długotrwałym lub szerokim stosowaniu (np. tabletki, zastrzyki), mogą wystąpić m.in. zaburzenia hormonalne, psychiczne, mięśniowo-szkieletowe, metaboliczne i skórne.12

Jakie działania niepożądane mogą pojawić się po stosowaniu deksametazonu na skórę?

Możliwe są: pieczenie, świąd, podrażnienie, rozstępy, ścieńczenie skóry, wtórne zakażenia, a przy długotrwałym stosowaniu również skutki ogólnoustrojowe.13

Czy deksametazon może powodować poważne powikłania?

Tak, do poważnych skutków ubocznych należą m.in. zaćma, jaskra, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia psychiczne, osteoporoza, martwica kości.111

Gdzie zgłosić działanie niepożądane deksametazonu?

Działania niepożądane można zgłaszać do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.20