Wstęp: Działania niepożądane irynotekanu – co warto wiedzieć?
Irynotekan (znany również jako Irinotecanum, Irinotecani hydrochloridum trihydricum) to lek cytostatyczny, stosowany głównie w terapii nowotworów przewodu pokarmowego, takich jak rak jelita grubego i trzustki12. Jak każdy lek przeciwnowotworowy, irynotekan może powodować różnorodne działania niepożądane. Ich występowanie oraz nasilenie zależą od wielu czynników, takich jak: postać leku (np. koncentrat do infuzji, roztwór liposomalny), dawka, droga podania, stosowanie w monoterapii lub w skojarzeniu z innymi lekami, a także indywidualne cechy pacjenta – wiek, ogólny stan zdrowia czy przyjmowanie innych leków32.
Najczęściej zgłaszane działania niepożądane dotyczą przewodu pokarmowego (biegunka, nudności, wymioty), układu krwiotwórczego (neutropenia, niedokrwistość, małopłytkowość) oraz ogólnego samopoczucia (zmęczenie, osłabienie)42. Warto pamiętać, że nie u każdego pacjenta wystąpią działania niepożądane, a ich obecność zawsze powinna być rozważona w kontekście korzyści wynikających z leczenia5.
Działania niepożądane według częstości występowania
Bardzo często występujące działania niepożądane (≥1/10)
- Biegunka – może mieć charakter wczesny (do 24 godzin od podania, często z objawami zespołu cholinergicznego) lub późny (po 24 godzinach, potencjalnie groźny dla życia, szczególnie jeśli prowadzi do odwodnienia)52.
- Neutropenia – obniżenie liczby białych krwinek, zwiększające ryzyko zakażeń; może być ciężka i wymagać monitorowania6.
- Niedokrwistość – zmniejszenie liczby czerwonych krwinek, mogące powodować osłabienie i duszność6.
- Małopłytkowość – spadek liczby płytek krwi, co zwiększa ryzyko krwawień i siniaków6.
- Nudności i wymioty – często występujące objawy ze strony przewodu pokarmowego2.
- Zmęczenie, osłabienie (astenia) – mogą być nasilone i wpływać na codzienne funkcjonowanie7.
- Ból brzucha, zapalenie błon śluzowych, łysienie (odwracalne), gorączka, zmniejszenie apetytu89.
- Podwyższone wyniki prób wątrobowych (transaminazy, bilirubina, fosfataza alkaliczna)9.
Często występujące działania niepożądane (≥1/100 do <1/10)
- Gorączka neutropeniczna – gorączka w przebiegu znacznego obniżenia liczby białych krwinek10.
- Zaparcia – mogą wystąpić u części pacjentów, zwykle mają łagodny przebieg11.
- Infekcje – bakteryjne, grzybicze lub wirusowe, szczególnie u osób z neutropenią8.
- Reakcje nadwrażliwości – mogą objawiać się wysypką, świądem, pokrzywką11.
- Podwyższone stężenie kreatyniny – wskazujące na zaburzenia pracy nerek9.
Niezbyt często występujące działania niepożądane (≥1/1000 do <1/100)
- Posocznica – ciężkie zakażenie ogólnoustrojowe, które może prowadzić do zgonu12.
- Zaburzenia neurologiczne – ból głowy, omdlenia, zaburzenia chodu, parestezje13.
- Wysypki skórne, świąd, reakcje skórne14.
- Hipokaliemia i hiponatremia – obniżenie poziomu potasu i sodu we krwi, zwłaszcza przy nasilonej biegunce lub wymiotach14.
- Zapalenie błon śluzowych jamy ustnej – bolesność, afty, trudności w jedzeniu14.
- Reakcje w miejscu podania – zaczerwienienie, ból, obrzęk14.
Rzadko i bardzo rzadko występujące działania niepożądane (≥1/10 000 do <1/1000 i <1/10 000)
- Zaburzenia pracy serca – dławica piersiowa, zawał serca, zaburzenia rytmu13.
- Śródmiąższowe choroby płuc – duszność, nacieki w płucach12.
- Ostra niewydolność nerek – szczególnie u pacjentów odwodnionych15.
- Rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego – poważne powikłanie biegunki, wymagające natychmiastowej interwencji16.
- Reakcje anafilaktyczne – bardzo rzadko, ale mogą być groźne dla życia16.
Działania niepożądane w zależności od postaci leku i terapii skojarzonej
Irynotekan może być podawany w różnych formach: jako koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji, roztwór gotowy do infuzji lub jako liposomalna forma pegylowana. Każda z nich może mieć nieco inny profil działań niepożądanych. Na przykład, w przypadku liposomalnego irynotekanu (np. ONIVYDE pegylated liposomal), częściej obserwuje się zaburzenia żołądkowo-jelitowe (biegunka, nudności, wymioty), neutropenię, małopłytkowość, niedokrwistość, a także powikłania takie jak hipokaliemia czy odwodnienie2.
Podczas leczenia skojarzonego (np. z kapecytabiną, cetuksymabem, bewacyzumabem czy oksaliplatyną), mogą pojawić się dodatkowe działania niepożądane charakterystyczne dla tych leków, takie jak trądzikowe zapalenie skóry, nadciśnienie, zakrzepica, zatorowość czy zmiany skórne172.
Działania niepożądane wymagające szczególnej uwagi
- Późna biegunka – wymaga szybkiego leczenia i odpowiedniego nawodnienia, gdyż może prowadzić do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych9.
- Ostry zespół cholinergiczny – objawia się biegunką, bólem brzucha, poceniem się, zwężeniem źrenic, ślinieniem się, zwykle w trakcie podania leku lub w ciągu 24 godzin po jego podaniu; ustępuje po podaniu atropiny18.
- Neutropenia – obniżenie odporności i ryzyko ciężkich zakażeń, czasami prowadzących do zgonu19.
- Zaburzenia czynności wątroby i nerek – szczególnie u pacjentów z istniejącymi już chorobami tych narządów15.
Możliwość zgłaszania działań niepożądanych
Każde podejrzenie wystąpienia działania niepożądanego podczas terapii irynotekanem należy zgłaszać odpowiednim instytucjom, takim jak Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL), korzystając ze strony internetowej https://smz.ezdrowie.gov.pl, bądź producentowi leku. Pozwala to na ciągłe monitorowanie bezpieczeństwa stosowania leku i ochronę pacjentów przed poważnymi powikłaniami20212223.
Tabela: Działania niepożądane irynotekanu według układów narządowych i częstości występowania
| Układ narządowy | Bardzo często (≥1/10) | Często (≥1/100 do <1/10) | Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) | Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) | Bardzo rzadko (<1/10 000) | Częstość nieznana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Układ krwiotwórczy | Neutropenia, niedokrwistość, małopłytkowość | Gorączka neutropeniczna | Pancytopenia | – | – | Małopłytkowość z przeciwciałami |
| Układ pokarmowy | Biegunka (późna i wczesna), nudności, wymioty, ból brzucha | Zaparcia, zapalenie błony śluzowej, zmniejszenie apetytu | Rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego | Perforacja jelit, zapalenie okrężnicy, niedrożność jelit | Wrzodziejące zapalenie jelita grubego | Zapalenie kątnicy |
| Układ nerwowy | Zespół cholinergiczny | Ból głowy, omdlenia, parestezje | Zaburzenia chodu, dezorientacja | Drgawki | Przemijające zaburzenia mowy | Stan splątania |
| Skóra i tkanka podskórna | Łysienie (odwracalne) | Wysypka, świąd | Pokrzywka, zmiany skórne | Rumień, złuszczanie skóry | Pęcherzowe zapalenie skóry | Przebarwienie paznokci |
| Wątroba i drogi żółciowe | Podwyższone enzymy wątrobowe (AlAT, AspAT, fosfataza zasadowa), bilirubina | Hiperbilirubinemia | Stłuszczenie wątroby | Stłuszczeniowe zapalenie wątroby | Cholestaza | Cytoliza wątroby |
| Nerki i drogi moczowe | Zwiększenie kreatyniny | Białkomocz | Niewydolność nerek | Ostra niewydolność nerek | – | Zmniejszenie klirensu kreatyniny |
| Serce i naczynia | Zakrzepica, zatorowość | Nadciśnienie, niedociśnienie | Dławica piersiowa | Zawał serca | Zatrzymanie akcji serca | Zapaść krążeniowa |
- Bardzo ważne jest szybkie reagowanie na objawy takie jak biegunka, gorączka, osłabienie lub krwawienia – mogą one wymagać interwencji medycznej i modyfikacji leczenia.
- W przypadku terapii skojarzonej, np. z kapecytabiną, bewacyzumabem, cetuksymabem czy oksaliplatyną, profil działań niepożądanych może się rozszerzyć o objawy charakterystyczne dla tych leków.
- Niektóre działania niepożądane (np. łysienie) są odwracalne i ustępują po zakończeniu leczenia.
- Osoby starsze, z chorobami wątroby, nerek lub z niedowagą mogą być bardziej narażone na cięższe powikłania.
- Regularna kontrola morfologii krwi i funkcji narządów jest niezbędna podczas terapii irynotekanem.
Irynotekan – działania niepożądane w codziennej praktyce
Działania niepożądane irynotekanu są zróżnicowane i mogą być zarówno łagodne, jak i poważne. Ich wystąpienie nie oznacza konieczności przerwania leczenia, ale zawsze wymaga uważnej obserwacji i kontaktu z personelem medycznym. Warto zgłaszać nawet drobne objawy, ponieważ szybka reakcja pozwala zapobiec powikłaniom. Regularne badania krwi i monitorowanie ogólnego stanu zdrowia pomagają bezpiecznie przejść przez terapię i zwiększają szanse na skuteczność leczenia2022.


















