Biedrzeniec anyż

Co to jest biedrzeniec anyż i czym różni się od anyżu gwiazdkowego?

Biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum L.) to jednoroczna roślina zielna z rodziny selerowatych, osiągająca 30–50 cm wysokości, z drobnymi białymi kwiatami i charakterystycznymi, aromatycznymi owocami⁷. Surowcem leczniczym są suszone, dojrzałe owoce (Anisi fructus) oraz uzyskiwany z nich przez destylację parą wodną olejek eteryczny (Anisi aetheroleum)⁸. Korzeń i liście mają znaczenie marginalne.

Warto wiedzieć, że w aptekach i sklepach zielarskich spotykasz dwa różne surowce o podobnej nazwie i aromacie. Anyż gwiazdkowy (Illicium verum) to zupełnie inny gatunek – drzewo azjatyckie, którego suszone owoce mają charakterystyczny kształt gwiazdki. Oba zawierają trans-anetol i wykazują podobne właściwości, ale są odrębnymi roślinami i nie należy ich mylić⁸. W europejskiej tradycji i oficjalnych monografiach leczniczych (ESCOP, HMPC) jako „anyż” rozumie się przede wszystkim Pimpinella anisum.

Jakie substancje czynne zawiera biedrzeniec anyż?

Owoce biedrzeńca anyżu zawierają 2–6% olejku eterycznego, w którym dominuje trans-anetol – fenylopropenoid stanowiący 80–90% składu olejku¹⁹. To właśnie trans-anetol odpowiada za charakterystyczny, słodki zapach anyżu i za większość jego właściwości leczniczych. Pozostałe składniki olejku to estragol (metylo-chawikol), anisaldehyd, eugenol oraz monoterpeny¹.

Poza olejkiem w owocach anyżu znajdziemy flawonoidy (rutynę, izoorientynę, izowitek­synę, kempferol, izoramnetynę, kwercetynę), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kwas elagowy) oraz kumaryny (umbeliferon, skopoletynę, bergapten)¹⁰¹¹. Owoce zawierają też tłuszcze, białka i węglowodany¹².

Na co pomaga anyż – co mówią oficjalne monografie?

Europejskie Towarzystwo Fitoterapii Naukowej (ESCOP) uznaje anyż za wskazany przy niestrawności i łagodnych dolegliwościach żołądkowo-jelitowych (wzdęcia, gazy) oraz przy łagodnym zapaleniu górnych dróg oddechowych jako środek wykrztuśny. Europejski Komitet ds. Leków Roślinnych (HMPC/EMA) klasyfikuje preparaty z anyżu jako tradycyjne leki roślinne stosowane objawowo przy łagodnych, skurczowych dolegliwościach przewodu pokarmowego i kaszlu towarzyszącym przeziębieniu²³. Podobne wskazania – wzdęcia i kaszel – potwierdziła wcześniej niemiecka Komisja E¹⁴.

Mechanizm działania jest dobrze wyjaśniony: trans-anetol działa rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit i oskrzeli, zmniejsza skurcze i ułatwia oddawanie gazów¹⁴. Jako środek wykrztuśny rozrzedza wydzielinę w drogach oddechowych i ułatwia jej odkrztuszanie². Anyż jest też klasycznym karminatywem – łagodzi uczucie pełności, odbijanie i nudności po jedzeniu¹⁵.

Co mówią badania kliniczne – trawienie, IBS i inne zastosowania?

Dowody kliniczne na skuteczność anyżu są obiecujące, choć wciąż ograniczone i oparte na stosunkowo niewielkich próbach. W randomizowanym badaniu z placebo olejek anyżowy w kapsułkach dojelitowych (600 mg/dobę przez 4 tygodnie) u 38 pacjentów z zespołem jelita drażliwego (IBS) spowodował całkowite ustąpienie objawów u 75% uczestników wobec 35% w grupie kontrolnej (p < 0,001). Zmniejszyły się biegunka, wzdęcia, refluks, zaparcia i ból brzucha⁴. W osobnym badaniu ten sam preparat złagodził łagodną i umiarkowaną depresję u pacjentów z IBS skuteczniej niż olejek miętowy¹⁶.

Przy niestrawności czynnościowej (dyspepsji) proszek anyżowy w dawce 9 g/dobę przez 4 tygodnie istotnie zmniejszył dyskomfort w nadbrzuszu, wzdęcia, ból i wczesne uczucie sytości w porównaniu z placebo, poprawiając jakość życia pacjentów⁴. W pilotażowym randomizowanym badaniu klinicznym anyż w postaci kremu stosowany na skórę dwa razy dziennie przez 6 tygodni zmniejszył częstość i czas trwania ataków migrenowych u 22 osób¹⁷. Krople do nosa z wyciągiem anyżowym (200 µg w oleju migdałowym, stosowane przez 4 tygodnie) okazały się w badaniu z 26 chorymi na przewlekłe zapalenie zatok skuteczniejsze od flutykazonu w redukcji objawów nosowych¹⁷.

Anyż a poziom cukru i objawy menopauzy

W małym badaniu klinicznym (n = 20) podawanie proszku z nasion anyżu w dawce 5 g/dobę przez 60 dni chorym na cukrzycę typu 2 istotnie obniżyło stężenie glukozy na czczo oraz poziom cholesterolu całkowitego i trójglicerydów, a jednocześnie zmniejszyło biomarkery stresu oksydacyjnego¹⁸. Wyniki są wstępne i wymagają potwierdzenia w większych próbach.

Trans-anetol wykazuje słabe działanie estrogenopodobne – działa jak fitoestrogen¹⁴. W 4-tygodniowym badaniu z udziałem 72 kobiet z uderzeniami gorąca kapsułki zawierające 330 mg sproszkowanych nasion anyżu trzy razy dziennie zmniejszyły nasilenie i częstość uderzeń gorąca o około 75%¹⁹. Wyciąg alkoholowy (990 mg/dobę przez 4 tygodnie) przyniósł podobne efekty w grupie 36 kobiet w menopauzie, a poprawa utrzymywała się dwa tygodnie po zakończeniu kuracji²⁰. Wyniki te są zachęcające, ale badania były małe i potrzeba dalszych prac.

Jak stosować anyż – dawkowanie i formy

Anyż dostępny jest w kilku postaciach, a dawkowanie zależy od formy i wskazania. Poniżej zestawienie stosowanych w badaniach i tradycji klinicznej dawek:

Przygotowując herbatę z anyżu, rozdrobnij lub zgnieć nasiona przed zaparzeniem – uwalnia to olejek eteryczny i zwiększa skuteczność naparu. Zalewaj gorącą (nie wrzącą) wodą i paruj pod przykryciem przez 10 minut²². Anyż często łączy się w mieszankach ziołowych z koprem włoskim i kminkiem – rośliny o podobnym działaniu rozkurczowym²³.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe i inne właściwości – co mówią badania?

Wyciągi i olejek z biedrzeńca anyżu wykazują w badaniach laboratoryjnych aktywność przeciwbakteryjną wobec takich drobnoustrojów jak Bacillus cereus, Bacillus subtilis, Streptococcus pneumoniae, Staphylococcus aureus i Escherichia coli²⁴. Trans-anetol hamuje też wzrost grzybów, w tym Candida albicans i dermatofitów²⁵. Są to jednak wyniki badań in vitro (w probówce) – nie przekładaj ich bezpośrednio na leczenie zakażeń u człowieka bez konsultacji z lekarzem.

W badaniach na zwierzętach i liniach komórkowych anetol hamował wydzielanie prozapalnych cytokin (TNF-α, IL-1β, IL-4), co sugeruje działanie przeciwzapalne²⁶. Wyciągi anyżowe wykazują też aktywność antyoksydacyjną porównywalną z witaminą C w testach DPPH²⁷. Dane te są wstępne i wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Bezwzględnie skonsultuj się z lekarzem przed stosowaniem anyżu w dawkach leczniczych, jeśli:

• masz nowotwór hormonozależny (rak piersi, trzonu macicy, jajnika), endometriozę lub mięśniaki macicy – anyż może nasilać te stany przez działanie estrogenopodobne⁵;
• stosujesz tamoksyfen – anyż może osłabiać jego skuteczność⁵;
• stosujesz antykoncepcję hormonalną lub terapię estrogenową – anyż może zmniejszać ich skuteczność lub zaburzać działanie²⁸;
• przyjmujesz leki na cukrzycę – anyż może obniżać poziom glukozy i zwiększać ryzyko hipoglikemii²⁸;
• przyjmujesz leki psychotrope lub uspokajające (kodeina, diazepam, midazolam, fluoksetyna, imipramina) – olejek anyżowy może zmieniać ich metabolizm i nasilać lub osłabiać ich działanie²⁸;
• masz zaplanowaną operację – odstawiaj anyż co najmniej 2 tygodnie przed zabiegiem ze względu na wpływ na glikemię⁵;
• jesteś uczulony na rośliny z rodziny selerowatych (koper włoski, seler, kolendra, kminek, koperek) – ryzyko reakcji krzyżowej⁶²⁹;
• jesteś w ciąży – brak danych o bezpieczeństwie w dawkach leczniczych; duże dawki mogą pobudzać skurcze macicy⁶³⁰;
• karmisz piersią lub rozważasz podawanie anyżu niemowlęciu – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie³¹.

Przerwij stosowanie anyżu i skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawią się: wysypka skórna, pokrzywka, trudności z oddychaniem, nasilony ból brzucha lub inne niepokojące objawy³². Olejku anyżowego nigdy nie stosuj nierozcieńczonego na skórę i nie przyjmuj wewnętrznie bez wskazania terapeutycznego – w dużych dawkach może powodować nudności, wymioty i drgawki¹³.

Anyż to roślina o długiej tradycji i realnych właściwościach leczniczych potwierdzonych przez europejskie instytucje naukowe. Przy wzdęciach, niestrawności i kaszlu napar z 1–3,5 g zmiażdżonych nasion kilka razy dziennie to bezpieczny wybór dla zdrowego dorosłego. Jeśli jednak planujesz stosować wyciągi lub olejek w wyższych dawkach albo przez dłuższy czas, warto wcześniej porozmawiać z farmaceutą lub lekarzem – szczególnie przy chorobach przewlekłych i stałej farmakoterapii.