Wegańska keratyna

Czym jest wegańska keratyna i skąd pochodzi?

Wegańska keratyna – inaczej fitokeratyna lub keratyna roślinna – to nie keratyna w ścisłym sensie biologicznym, lecz mieszanina hydrolizowanych białek roślinnych o profilu aminokwasowym zbliżonym do keratyny ludzkiej⁹. Naturalna keratyna zwierzęca jest praktycznie nierozpuszczalna w wodzie i odporna na enzymy trawienne, co czyni ją nieprzydatną w kosmetyce bez wstępnej obróbki. Hydroliza rozwiązuje ten problem – rozkłada białko na małe peptydy, które mogą wnikać w strukturę skóry i włosa¹⁰.

Surowce to najczęściej pszenica (Triticum vulgare), soja, kukurydza, ryż lub migdały słodkie (Prunus amygdalus)¹¹. Białka są najpierw wyodrębniane przez mielenie i filtrację, a następnie poddawane hydrolizie enzymatycznej – z udziałem proteaz takich jak papaína (z papai) lub bromelaina (z ananasa)². Dobór enzymu, temperatura, pH i czas reakcji decydują o tym, jak małe będą powstałe peptydy. Na liście składników INCI fitokeratyna pojawia się jako Hydrolyzed Wheat Protein, Hydrolyzed Soy Protein, Hydrolyzed Corn Protein lub Hydrolyzed Sweet Almond Protein⁹¹².

Gotowy składnik to wodna, lekko bursztynowa ciecz, rozpuszczalna w wodzie, nierozpuszczalna w olejach, o pH 4,0–5,0 i masie cząsteczkowej peptydów w zakresie ok. 300–10 000 Da¹.

Jak fitokeratyna działa na włosy?

Keratyna stanowi ok. 90–95% struktury włosa, a koreks (środkowa warstwa) odpowiada za ok. 80% jego masy i decyduje o wytrzymałości oraz elastyczności¹³¹⁴. Gdy włosy są uszkodzone – przez ciepło, chemiczne zabiegi, twardą wodę czy codzienne tarcie – łuski łodygi włosa unoszą się, białka degradują, a włos traci sprężystość i zaczyna się łamać.

Aminokwasy kluczowe dla działania fitokeratyny na włosy to przede wszystkim cysteina (zawierająca siarkę, odpowiedzialna za wiązania dwusiarczkowe wzmacniające strukturę), a także seryna i prolina³⁴. Składnik działa antystatycznie – ogranicza elektryzowanie się włosów, co ułatwia rozczesywanie i układanie⁵¹⁸.

Opisywane korzyści dla włosów obejmują:

• wzmocnienie i zmniejszenie łamliwości¹⁹
• poprawę elastyczności i sprężystości²⁰
• wygładzenie i połysk dzięki zamknięciu łusek²¹
• ograniczenie puszenia się i elektryzowania¹⁸
• poprawę rozczesywalności¹⁸
• ochronę przed szkodliwym działaniem ciepła, UV i zanieczyszczeń²²

Należy zaznaczyć, że wszystkie te właściwości są opisywane na podstawie mechanistycznych analogii do keratyny odzwierzęcej i danych dostawców – niezależnych badań klinicznych oceniających samą fitokeratynę dotychczas nie opublikowano⁶.

Co mówią badania kliniczne o keratynie roślinnej?

Dostępne badania kliniczne dotyczą hydrolizatów keratyny odzwierzęcej lub złożonych suplementów roślinnych – nie samej fitokeratyny jako izolowanego składnika kosmetycznego. Ich wyniki są jednak warte uwagi jako kontekst naukowy.

W randomizowanym, podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniu trwającym 60 dni, z udziałem 65 kobiet w wieku 45–60 lat, doustna suplementacja hydrolizatem keratyny (200 mg dziennie) przyniosła zmniejszenie wypadania włosów o 43,1%, poprawę integralności korteksu włosa o 17,6% (mierzoną obrazowaniem polarymetrycznym), redukcję przeznaskórkowej utraty wody (TEWL) o 12,5% oraz poprawę elastyczności skóry o ponad 10%. Nie zaobserwowano istotnych zmian w zakresie wytrzymałości paznokci²³.

Odrębne badanie z randomizacją (99 kobiet, 35–65 lat, 90 dni) wykazało dla hydrolizatu keratyny ze źródeł odzwierzęcych istotne statystycznie zmniejszenie głębokości zmarszczek i szorstkości skóry, wzrost nawilżenia i grubości naskórka, poprawę elastyczności i sprężystości skóry, a także lepszy połysk i twardość paznokci²⁴. Drugie randomizowane, kontrolowane placebo badanie kliniczne tego samego hydrolizatu keratyny wykazało statystycznie istotną redukcję objawów telogen effluvium (nadmiernego wypadania włosów) i poprawę integralności płytki paznokcia²⁵.

Jak fitokeratyna działa na skórę i paznokcie?

Naskórek – a zwłaszcza jego zewnętrzna warstwa, stratum corneum – jest naturalnie bogaty w keratynę. Peptydy fitokeratyny wykazują wysokie powinowactwo do tej warstwy, co oznacza, że chętnie się z nią wiążą²⁶. Mechanizm działania na skórę obejmuje dostarczanie składników naturalnego czynnika nawilżającego (NMF), tworzenie filmu ograniczającego przeznaskórkową utratę wody (TEWL) oraz wzmacnianie spójności korneocytów (komórek rogowaciejących)²⁷. Dodatkowo wykazuje właściwości antyoksydacyjne – w badaniach in vitro aktywność antyoksydacyjna była zauważalna już przy stężeniu 0,1%²⁷. Efektem jest lepsza elastyczność i nawilżenie skóry, szczególnie przydatne w przypadku skóry dojrzałej, suchej i wrażliwej²⁸.

Jeśli chodzi o paznokcie, mechanizm działania jest analogiczny do tego na włosy: niskocząsteczkowe peptydy mają potencjał do wnikania w powierzchniowe warstwy płytki paznokcia, odbudowywania spójności białkowej i tworzenia ochronnego filmu²⁹³⁰. Fitokeratyna jest polecana szczególnie w przypadku paznokci łamliwych, miękkich i zniszczonych²⁸. Trzeba jednak podkreślić, że i tutaj brak niezależnych dowodów klinicznych dla samej fitokeratyny – twierdzenia opierają się na analogii do keratyny odzwierzęcej³⁰.

W jakich produktach znajdziesz fitokeratynę?

Fitokeratyna jest składnikiem wodnorozpuszczalnym i stosunkowo łatwym w formułowaniu – można ją dodawać do szerokiej gamy produktów przy pH 6,0–8,0³¹. Typowe stężenie użytkowe to 0,5–5%; nie istnieje regulacyjny limit maksymalnego stężenia⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Fitokeratyna stosowana miejscowo w kosmetykach jest składnikiem dobrze tolerowanym – nie wykazuje działania drażniącego ani uczulającego i może być stosowana przez osoby wrażliwe⁷⁸. Mimo to warto pamiętać o kilku sytuacjach wymagających konsultacji z lekarzem lub farmaceutą:

• Alergia na pszenicę, soję lub migdały – produkty z fitokeratyną mogą zawierać alergeny tych roślin; zawsze sprawdź pełny skład INCI przed pierwszym użyciem.
• Nadwrażliwość na gluten (celiakia) – fitokeratyna z pszenicy jest hydrolizatem, ale przy potwierdzonej celiakii skonsultuj stosowanie z lekarzem prowadzącym.
• Nasilone wypadanie włosów – jeśli tracisz więcej włosów niż zwykle przez ponad 2–3 miesiące, przyczyną może być choroba tarczycy, niedobór żelaza, cynku lub białka, zaburzenia hormonalne albo telogen effluvium wymagające diagnozy. Kosmetyk z fitokeratyną nie zastąpi leczenia przyczyny²⁵.
• Łamliwość paznokci z towarzyszącymi objawami (zmiany zabarwienia, ból, infekcja, choroby przewlekłe) – wymagają oceny dermatologicznej, a nie jedynie pielęgnacji kosmetycznej²⁵.
• Ciąża i karmienie piersią – fitokeratyna stosowana zewnętrznie nie jest przeciwwskazana, jednak w razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.
• Dzieci – składnik jest uważany za bezpieczny dla wrażliwych grup, ale przy stosowaniu u małych dzieci zawsze warto sprawdzić pełny skład produktu pod kątem innych substancji czynnych⁷.

Jeśli po zastosowaniu produktu z fitokeratyną pojawi się zaczerwienienie, swędzenie, pokrzywka lub inne objawy alergii – przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Fitokeratyna to ciekawy, wegański składnik kosmetyczny, który może być przydatny szczególnie dla osób z włosami zniszczonymi, suchymi lub łamliwymi. Szukając produktu, sprawdź skład INCI – poszukaj nazw takich jak Hydrolyzed Wheat Protein, Hydrolyzed Soy Protein lub Hydrolyzed Corn Protein. Pamiętaj, że stężenie i forma produktu (maska, serum bez spłukiwania, szampon) mają znaczenie – preparaty pozostające na włosach dłużej mają więcej czasu na działanie. Jeśli wypadanie włosów lub łamliwość paznokci jest nasilona, nie odkładaj wizyty u dermatologa – kosmetyk może uzupełniać terapię, ale nie zastąpi diagnozy.