Menu

Surowce roślinne

Trawa afrykańska

Trawa afrykańska, znana też jako afrykański geranium lub Pelargonium sidoides, to roślina lecznicza pochodząca z Afryki Południowej, której wyciąg z korzenia stosuje się głównie przy ostrych infekcjach dróg oddechowych – zapaleniu oskrzeli, przeziębieniu i zapaleniu zatok. Europejska Agencja Leków (EMA) zatwierdziła wyciąg z korzenia jako tradycyjny lek ziołowy w infekcjach układu oddechowego. Standaryzowany wyciąg (EPs 7630) był badany w ponad 20 próbach klinicznych z udziałem ponad 9 000 uczestników, w tym blisko 4 000 dzieci. Typowe dawkowanie u dorosłych to 30–60 kropli roztworu trzy razy dziennie przez 7–10 dni. Preparat nie jest zalecany kobietom w ciąży ani karmiącym piersią, a osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny skonsultować się z lekarzem przed jego zastosowaniem.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jak działa wyciąg z trawy afrykańskiej i jakie substancje są za to odpowiedzialne?
Na jakie dolegliwości może pomagać i co mówią badania kliniczne?
Jakie są zalecane dawki i dostępne formy preparatu?
Kto powinien zachować ostrożność lub unikać stosowania?
Jakich interakcji z lekami należy się spodziewać?

Co to jest trawa afrykańska i skąd pochodzi?

Trawa afrykańska to potoczna nazwa Pelargonium sidoides – byliny z rodziny bodziszkowatych (Geraniaceae), rosnącej dziko w Afryce Południowej, głównie w rejonach przybrzeżnych. Roślina od stuleci jest stosowana przez Zulusów, Khosa i Basotho w leczeniu kaszlu, infekcji dróg oddechowych, biegunek i gruźlicy⁹. W języku zulu jej tradycyjne określenie – umckaloabo – oznacza dosłownie „ciężki kaszel”¹⁰.

Do zachodniej medycyny roślina trafiła pod koniec XIX wieku, gdy Anglik Charles Henry Stevens po skutecznym leczeniu u miejscowego uzdrowiciela zaczął promować wyciąg z korzenia jako „Stevens’ Cure” na gruźlicę. Współcześnie, od lat 90. XX wieku, standaryzowane wyciągi z korzenia P. sidoides ponownie zyskały popularność w Europie – tym razem jako leki ziołowe na ostre zapalenie oskrzeli i przeziębienie⁹. Wyciąg EPs 7630 uzyskał pełne zezwolenie na dopuszczenie do obrotu w Niemczech w 2005 roku i jest wpisany do Farmakopei Europejskiej¹¹.

Jakie substancje czynne zawiera wyciąg z korzenia?

Wyciąg z korzenia trawy afrykańskiej zawiera bogaty zestaw polifenoli i kumaryn. Dominującą grupą związków aktywnych są proantocyjanidyny (oligoprodelfinidyny) – polimery flawanolowe wykazujące właściwości antyoksydacyjne, przeciwbakteryjne i przeciwzapalne¹²¹³. W badaniach metodą UPLC-MS zidentyfikowano pięć pochodnych prodelfinidin (od dimerów do heksamerów) o średnim stopniu polimeryzacji wynoszącym 6¹³.

Drugą ważną grupę stanowią kumaryny, które odpowiadają za działanie immunomodulujące. Charakterystycznym markerem gatunkowym P. sidoides jest umckalina (7-hydroksy-5,6-dimetoksykumaryna) – trójoksygenowana kumaryna nieobecna w spokrewnionej P. reniforme. Obie rośliny zawierają natomiast skopoletin (7-hydroksy-6-metoksykumarynę); wyłącznie P. sidoides posiada dodatkowo siarczany i glikozydy kumarynowe¹⁴¹⁵. Kumaryny w wyciągu różnią się strukturą chemiczną od klasycznych kumaryn przeciwzakrzepowych i nie wykazują aktywności antykoagulacyjnej¹⁶.

W składzie wyciągu obecne są ponadto:

Kwas galusowy i inne kwasy fenolowe – odpowiedzialne głównie za działanie przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne¹⁷.
Flawonoidy, w tym kwercetyna i katechiny (katechina, gallokatechina) – wykazujące właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne¹⁶¹⁸.
Pochodne fenylopropenoidów, białka i składniki mineralne uzupełniające profil fitochemiczny wyciągu¹⁶.

Jak działa wyciąg z trawy afrykańskiej? Badania wskazują na kilka równoległych mechanizmów działania: proantocyjanidyny i duże cząsteczki polifenolowe uniemożliwiają bakteriom i wirusom przyleganie do nabłonka dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Kumaryny i związki fenolowe aktywują komórki układu odpornościowego – monocyty, makrofagi i naturalne komórki NK – oraz stymulują uwalnianie cytokin (TNF-α, IL-6, IL-10, interferon-β). Wyciąg pobudza też fagocytozę i zwiększa częstotliwość uderzeń rzęsek nabłonka nosa, ułatwiając oczyszczanie dróg oddechowych z wydzieliny²³¹⁹. Działania te zbadano głównie w warunkach laboratoryjnych i w badaniach klinicznych; część mechanizmów (np. indukcja interferonu) jest nadal przedmiotem badań.

W jakich dolegliwościach może pomagać trawa afrykańska?

Najlepiej udokumentowane zastosowanie dotyczy ostrego zapalenia oskrzeli. Przegląd Cochrane obejmujący trzy próby kliniczne (746 dorosłych) wykazał skuteczność płynnego preparatu EPs 7630 w łagodzeniu objawów; trzy kolejne badania (819 dzieci) dały podobne wyniki⁵²⁰. Metaanalizy badań nad ostrym zapaleniem oskrzeli potwierdzają skrócenie czasu choroby i szybszy powrót do codziennej aktywności²¹.

W przypadku przeziębienia jedno badanie kliniczne wykazało zmniejszenie nasilenia objawów i skrócenie ich trwania średnio o około dwa dni²²; efekt był jednak widoczny po 10 dniach leczenia, nie po pięciu²³. Przy ostrym zapaleniu zatok jedno badanie z grupą kontrolną placebo (103 dorosłych) wykazało istotną statystycznie przewagę wyciągu (całkowita remisja w 21. dniu: RR 0,43)²⁴. Autorzy przeglądu Cochrane podsumowują, że wyciąg może być skuteczny w ostrym zapaleniu zatok i przeziębieniu u dorosłych oraz w ostrym zapaleniu oskrzeli u dorosłych i dzieci, przy czym jakość dostępnych dowodów oceniają jako niską lub bardzo niską²⁵.

W badaniach klinicznych obserwowano również korzyści u pacjentów z umiarkowaną i ciężką POChP – zmniejszenie liczby zaostrzeń i poprawa tolerancji wysiłku podczas stosowania wyciągu jako terapii wspomagającej²¹. Dane dotyczące innych wskazań (angina, zapalenie migdałków u dzieci, gruźlica) są wstępne lub oparte wyłącznie na badaniach in vitro i wymagają dalszego potwierdzenia.

Jak stosować wyciąg z trawy afrykańskiej i jakie są dostępne formy?

Wyciąg z korzenia trawy afrykańskiej jest dostępny przede wszystkim jako płyn (krople) i tabletki; spotykane są też syropy i kapsułki²⁶. Przegląd Cochrane wskazuje, że preparat płynny wykazuje lepszą skuteczność niż forma tabletkowa⁵.

Grupa	Forma	Dawkowanie	Czas stosowania
Dorośli	Krople (płyn)	30–60 kropli (1,5–3 ml) 3 × dziennie	7–10 dni
Dorośli	Tabletki (20 mg wyciągu)	1 tabletka 3 × dziennie	10 dni
Dzieci 6–10 lat	Krople	20 kropli 3 × dziennie	7 dni

Powyższe wartości dawek pochodzą z badań klinicznych i informacji dla specjalistów⁴²⁷²⁸. Zawsze stosuj się do zaleceń producenta konkretnego preparatu lub wskazówek farmaceuty. Leczenie nie powinno przekraczać dwóch tygodni bez konsultacji z lekarzem²⁹. Preparaty często standaryzuje się na zawartość umckaliny jako markera aktywności³⁰.

Interakcje i ostrożność:

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (np. warfaryna, acenokumarol, aspiryna): wyciąg zawiera kumaryny i może teoretycznie nasilać działanie tych leków, zwiększając ryzyko krwawień. Przed jednoczesnym stosowaniem skonsultuj się z lekarzem⁸³¹.
Leki immunosupresyjne (np. stosowane po przeszczepach lub w chorobach autoimmunologicznych): wyciąg pobudza układ odpornościowy i może osłabiać działanie tych leków⁸.
Choroby wątroby i nerek: odnotowano pojedyncze przypadki uszkodzenia wątroby i nerek; związek przyczynowy nie został potwierdzony, ale producenci zalecają ostrożność u osób z chorobami tych narządów³².
Zaburzenia krzepnięcia: ze względu na możliwy wpływ na krzepliwość krwi wyciąg nie jest zalecany osobom z zaburzeniami krzepnięcia⁶.

Jakie działania niepożądane może wywołać trawa afrykańska?

Wyciąg z trawy afrykańskiej jest ogólnie dobrze tolerowany przy krótkotrwałym stosowaniu. Najczęstsze działania niepożądane to łagodne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: ból brzucha, zgaga, nudności i biegunka⁶. Rzadziej odnotowywano reakcje alergiczne – wysypkę skórną i świąd; Światowa Organizacja Zdrowia zebrała 34 zgłoszenia takich reakcji związanych ze stosowaniem preparatu Umckaloabo³³.

Niemcy, w których preparat jest zarejestrowany i stosowany od wielu lat, przez 12 lat odnotowały jedynie jeden przypadek działań niepożądanych na 190 000 użytkowników³⁴. Poważne działania niepożądane – w tym przypadki uszkodzenia wątroby i nerek – były opisywane, jednak szczegółowe analizy nie potwierdziły jednoznacznego związku przyczynowego z wyciągiem P. sidoides⁶. Niemniej jednak Federalny Instytut ds. Leków i Wyrobów Medycznych (BfArM) w Niemczech zaleca przerwanie stosowania i konsultację z lekarzem w razie wystąpienia objawów ze strony wątroby³⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem wyciągu z trawy afrykańskiej, jeśli:

jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa wyklucza stosowanie w tych okresach⁷³⁶;
przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, acenokumarol) lub przeciwpłytkowe (aspiryna, klopidogrel) – możliwe nasilenie działania⁸;
stosujesz leki immunosupresyjne – wyciąg może zmniejszać ich skuteczność⁸;
masz stwierdzoną chorobę wątroby lub nerek³²;
cierpisz na zaburzenia krzepnięcia krwi⁶.

Przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem, jeśli wystąpią: żółtaczka lub inne objawy ze strony wątroby (zażółcenie skóry lub białkówek oczu, ciemne zabarwienie moczu, silny ból w prawym podżebrzu), nasilone krwawienia, obrzęk twarzy lub trudności w oddychaniu (możliwa ciężka reakcja alergiczna). Wyciąg nie jest zalecany dzieciom poniżej 6. roku życia³⁷.

Trawa afrykańska może być pomocnym wsparciem przy sezonowych infekcjach dróg oddechowych – szczególnie przy ostrym zapaleniu oskrzeli i przeziębieniu – zwłaszcza gdy zależy Ci na skróceniu czasu choroby bez sięgania po antybiotyki. Najlepsze efekty daje zastosowanie płynnego wyciągu od pierwszych objawów. Pamiętaj jednak, że preparat nie zastępuje leczenia ciężkich infekcji wymagających antybiotykoterapii ani wizyty u lekarza w razie pogarszającego się stanu zdrowia. Przed zakupem sprawdź, czy wybrany suplement zawiera standaryzowany wyciąg z korzenia P. sidoides i pochodzi od producenta stosującego kontrolę jakości.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest trawa afrykańska i jak ją stosować?

Trawa afrykańska (Pelargonium sidoides) to roślina lecznicza z Afryki Południowej, której wyciąg z korzenia stosuje się przy infekcjach dróg oddechowych. Dorośli zazwyczaj przyjmują 30–60 kropli płynnego wyciągu trzy razy dziennie przez 7–10 dni⁴.

Na co pomaga wyciąg z trawy afrykańskiej?

Najlepiej udokumentowane zastosowanie to ostre zapalenie oskrzeli i przeziębienie u dorosłych i dzieci, a także ostre zapalenie zatok u dorosłych. Przegląd Cochrane potwierdza możliwą skuteczność w tych wskazaniach, choć jakość dowodów jest oceniana jako niska lub bardzo niska²⁵.

Czy trawa afrykańska jest bezpieczna dla dzieci?

Wyciąg był badany klinicznie u dzieci powyżej 6. roku życia i wykazywał dobrą tolerancję; nie jest zalecany dzieciom poniżej 6 lat. Dzieci w wieku 6–10 lat stosują zazwyczaj niższe dawki, np. 20 kropli trzy razy dziennie przez 7 dni²⁷³⁷.

Czy trawa afrykańska wchodzi w interakcje z lekami?

Wyciąg może wzmacniać działanie leków przeciwzakrzepowych (np. warfaryny) i osłabiać skuteczność leków immunosupresyjnych, ponieważ aktywuje układ odpornościowy. Przed jednoczesnym stosowaniem z tymi lekami skonsultuj się z lekarzem⁸.

Czy można stosować trawę afrykańską w ciąży?

Nie – wyciąg z trawy afrykańskiej nie jest zalecany kobietom w ciąży ani karmiącym piersią ze względu na brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach⁷.

Jakie działania niepożądane może powodować wyciąg z trawy afrykańskiej?

Najczęstsze to łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe (ból brzucha, zgaga, nudności, biegunka) oraz sporadyczne reakcje alergiczne (wysypka, świąd). Poważne działania niepożądane są rzadkie; w razie objawów ze strony wątroby należy przerwać stosowanie i skontaktować się z lekarzem⁶³⁵.

Jaka jest różnica między kroplami a tabletkami z trawy afrykańskiej?

Przegląd Cochrane wskazuje, że płynny wyciąg (krople) wykazuje lepszą skuteczność niż tabletki w leczeniu ostrego zapalenia oskrzeli zarówno u dorosłych, jak i u dzieci⁵.

Jak długo można stosować wyciąg z trawy afrykańskiej?

Krótkotrwałe stosowanie przez 7–14 dni jest uważane za bezpieczne. Bezpieczeństwo długotrwałego stosowania nie zostało ustalone; jedno badanie wykazało dobrą tolerancję przez okres do 24 tygodni³⁵³⁸.

Co to jest EPs 7630 i czym różni się od innych preparatów?

EPs 7630 to standaryzowany wyciąg wodno-etanolowy z korzenia P. sidoides, który był badany w większości prób klinicznych; uzyskał pełne zezwolenie na dopuszczenie do obrotu w Niemczech w 2005 roku i jest wpisany do Farmakopei Europejskiej¹¹.

Czy wyciąg z trawy afrykańskiej działa jak antybiotyk?

Nie jest antybiotykiem, ale wykazuje umiarkowane działanie przeciwbakteryjne – głównie przez uniemożliwianie bakteriom przylegania do nabłonka dróg oddechowych – oraz działanie przeciwwirusowe i immunomodulujące. Nie zastępuje antybiotyków w ciężkich infekcjach bakteryjnych³³⁹.

Czy trawa afrykańska rozrzedza krew?

Wyciąg zawiera kumaryny, jednak te obecne w P. sidoides różnią się strukturą chemiczną od klasycznych kumaryn przeciwzakrzepowych i nie wykazują udowodnionego działania antykoagulacyjnego w badaniach na zwierzętach. Mimo to zaleca się ostrożność u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe⁶¹⁶.

Czy trawę afrykańską można stosować przy POCHP?

W badaniach klinicznych wyciąg stosowany jako terapia wspomagająca u pacjentów z umiarkowaną i ciężką POChP zmniejszał liczbę zaostrzeń i poprawiał tolerancję wysiłku. Decyzję o włączeniu preparatu u pacjentów z POChP powinien podjąć lekarz prowadzący²¹.

Czy EMA zatwierdziła wyciąg z trawy afrykańskiej?

Tak – Europejska Agencja Leków (EMA) zatwierdziła wyciąg z korzenia P. sidoides jako tradycyjny lek ziołowy stosowany w infekcjach dróg oddechowych¹.

Historia umckaloabo – od afrykańskiego uzdrowiciela do europejskiej apteki

Droga trawy afrykańskiej do europejskich aptek jest niezwykła. Pod koniec XIX wieku Anglik Charles Henry Stevens, leczony przez południowoafrykańskiego uzdrowiciela z ciężkiej choroby płuc, wrócił do Europy z recepturą na wyciąg z korzenia P. sidoides i zaczął go sprzedawać jako „Stevens’ Cure” – remedium na gruźlicę. Preparat, znany też jako Umckaloabo, przez dziesięciolecia funkcjonował na obrzeżach oficjalnej medycyny. Dopiero w latach 90. XX wieku naukowcy podjęli systematyczne badania fitochemiczne i kliniczne, które doprowadziły do rejestracji standaryzowanego wyciągu EPs 7630 w Niemczech w 2005 roku. Roczny obrót tym preparatem na rynku niemieckim wzrósł z 8 milionów euro w 2001 roku do 80 milionów euro w 2006 roku⁴⁰.

Trawa afrykańska a układ pokarmowy – mniej znane zastosowanie

Choć trawa afrykańska kojarzy się przede wszystkim z infekcjami układu oddechowego, tradycyjnie była stosowana również przy biegunkach, czerwonce i innych dolegliwościach przewodu pokarmowego⁴¹. Wstępne badania in vitro sugerują, że polimeryczne proantocyjanidyny zawarte w wyciągu mogą zapobiegać przyleganiu patogenów przewodu pokarmowego do nabłonka jelita, tworząc swoisty „bufor” ochronny⁴²⁴³. To działanie nie zostało jednak potwierdzone w badaniach klinicznych i pozostaje na etapie badań laboratoryjnych.

Trawa afrykańska a śluzówka dróg oddechowych – jak działa mukolitycznie?

Jednym z wyróżniających mechanizmów działania wyciągu z trawy afrykańskiej jest wpływ na oczyszczanie śluzówki. Badania wykazały, że wyciąg zwiększa częstotliwość uderzeń rzęsek nabłonka nosa, przyspieszając transport śluzu i usuwanie drobnoustrojów z dróg oddechowych³. Jednocześnie działa jako środek mukolityczny – stymuluje wydzielanie śluzu i ułatwia jego odkrztuszanie¹⁹. Te dwa mechanizmy razem tworzą skuteczną barierę mechaniczną, która wspomaga naturalne mechanizmy obronne organizmu jeszcze zanim układ odpornościowy zdąży w pełni zareagować na infekcję.