Menu

Surowce roślinne

Szczodrak krokoszowaty

Szczodrak krokoszowaty (Rhaponticum carthamoides), znany też jako korzeń maralowy lub rosyjska leuzeа, to bylina z Syberii i Kazachstanu stosowana od wieków jako tonik wzmacniający. Jej główne składniki aktywne to fitoekdysteroidy – przede wszystkim 20-hydroksyekdyzon – które w badaniach na zwierzętach i w małych próbach klinicznych wykazały potencjał wspierający syntezę białek mięśniowych, wytrzymałość i odporność na stres. Roślina zawiera ponad 50 różnych ekdysteroidów, a ich łączne stężenie jest wielokrotnie wyższe niż w innych znanych źródłach roślinnych. Oprócz ekdysteroidów obecne są flawonoidy (kwercetyna, apigenina, kemferol), kwasy fenolowe, poliacetyleny i terpenoidy. Dowody kliniczne u ludzi są obiecujące, lecz ograniczone – brakuje dużych, dobrze kontrolowanych badań. Roślina może wpływać na krzepliwość krwi, dlatego osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny zachować szczególną ostrożność.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Co to są fitoekdysteroidy i dlaczego szczodrak krokoszowaty jest wyjątkowym ich źródłem?
Jakie potencjalne właściwości przypisuje się tej roślinie i co mówią badania?
W jakiej postaci szczodrak krokoszowaty jest dostępny i jak się go stosuje?
Kto powinien zachować ostrożność lub skonsultować stosowanie z lekarzem?

Czym jest szczodrak krokoszowaty i skąd pochodzi?

Szczodrak krokoszowaty (Rhaponticum carthamoides, znany też jako korzeń maralowy, rosyjska leuzea lub maral root) to wieloletnia bylina rosnąca dziko w górskich łąkach Syberii, Kazachstanu i wschodniej Rosji. Lokalne społeczności od setek lat przygotowują z jego korzenia napary i nalewki, stosując je jako tonik przywracający siły po chorobie, długotrwałym wysiłku lub w okresach stresu⁷. W 1961 roku radziecka farmakopea oficjalnie uznała tę roślinę za naturalny środek przeciwzmęczeniowy, poprawiający produktywność umysłową i fizyczną⁸.

W literaturze naukowej szczodrak krokoszowaty klasyfikowany jest jako adaptogen – substancja roślinna, która pomaga organizmowi radzić sobie z różnego rodzaju stresorami fizycznymi i psychicznymi⁹. W tym samym gronie adaptogenów syberyjskich wymienia się go obok różeńca górskiego (Rhodiola rosea) i eleuterokoka (Eleutherococcus senticosus).

Co zawiera korzeń szczodraka – skład fitochemiczny

Korzeń i kłącze szczodraka krokoszowatego są wyjątkowo bogatym źródłem fitoekdysteroidów – grupy naturalnych związków steroidowych produkowanych przez rośliny. Zidentyfikowano w tej roślinie ponad 50 różnych ekdysteroidów, co czyni ją jednym z najbogatszych znanych źródeł tych substancji¹⁰. Najważniejszy z nich to 20-hydroksyekdyzon (zwany też beta-ekdyzonem lub 20HE), który stanowi około 1% suchej masy korzenia, liści i nasion¹.

Oprócz 20-hydroksyekdyzonu w roślinie wykryto wiele innych ekdysteroidów, tworzących kompleks zwany „levseins”: makisteron C, 24-dehydromakisteron A, kartamozon, polipodyna B, ajugasteron C, rhapisteony B/C/D, lesteron i carthamosterony A/B¹¹¹². Badania wskazują, że działanie biologiczne całego ekstraktu jest silniejsze niż izolowanego 20-hydroksyekdyzonu – wynika to właśnie z synergii całego zestawu ekdysteroidów¹³.

Poza ekdysteroidami roślina zawiera bogaty profil innych substancji bioaktywnych¹⁴¹⁵:

Flawonoidy – kwercetyna, apigenina, kemferol, luteolina oraz glikozydy flawonolowe
Kwasy fenolowe – kwas gentyzynowy (dominujący w korzeniu), kwas protokatechowy (w liściach), kwasy kafeoilochinowe
Poliacetyleny tiofenowe – wykazują aktywność przeciwgrzybiczą
Laktony seskwiterpenowe – m.in. cynaropikryna
Glikozydy triterpenoidowe i sterole – m.in. beta-sitosterol
Olejek eteryczny – bogaty w seskwiterpeny (cypereny, aplotaksen)
N-feruloiloserotoniny – pochodne serotoniny o właściwościach antyoksydacyjnych

Jak działają ekdysteroidy? Fitoekdysteroidy, choć strukturalnie przypominają hormony steroidowe owadów, u ssaków działają inaczej niż klasyczne sterydy anaboliczne. Proponowany mechanizm obejmuje aktywację receptora estrogenowego beta (ERβ) – receptora, który odgrywa rolę w regeneracji i wzroście mięśni – bez wpływu na stężenie testosteronu ani innych hormonów płciowych w surowicy¹⁶. Badania laboratoryjne wskazują też na aktywację szlaku Akt/mTOR odpowiedzialnego za syntezę białek oraz modulację AMPK, enzymu regulującego gospodarkę energetyczną komórek¹⁷. Należy jednak podkreślić, że większość szczegółowych danych mechanistycznych pochodzi z badań in vitro i na zwierzętach – ich pełne potwierdzenie u ludzi wymaga dalszych badań.

Jakie właściwości przypisuje się szczodrakowi krokoszowatemu?

Przeglądy literatury naukowej opisują szeroki profil potencjalnych działań biologicznych ekstraktów z tej rośliny. Najlepiej udokumentowane (choć nadal wymagające potwierdzenia w dużych badaniach klinicznych) to właściwości adaptogenne i wspierające wydolność fizyczną. Ekstrakty mogą przyczyniać się do utrzymania prawidłowej syntezy białek mięśniowych, wspierać wytrzymałość i skracać czas regeneracji po wysiłku¹⁸. Małe próby kliniczne z udziałem sportowców sugerowały poprawę masy mięśniowej i siły, jednak były to badania o ograniczonej liczebności².

W badaniach na zwierzętach i in vitro obserwowano również inne efekty: właściwości antyoksydacyjne (neutralizacja wolnych rodników przez 20-hydroksyekdyzon i kwasy fenolowe)¹⁹, działanie immunomodulujące (wzmacnianie aktywności fagocytarnej, wpływ na układ odpornościowy)²⁰, potencjalne korzyści dla metabolizmu glukozy i lipidów w modelach zwierzęcych zespołu metabolicznego²¹ oraz wstępne dane o działaniu neuroprotekcyjnym w modelach niedokrwienia mózgu²². Wszystkie te efekty wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych u ludzi.

Obszar działania	Poziom dowodów	Uwagi
Synteza białek mięśniowych / masa mięśniowa	Badania na zwierzętach + małe próby kliniczne	Mechanizm: ERβ, mTOR¹⁶
Wytrzymałość i wydolność fizyczna	Małe próby kliniczne	Brak dużych RCT²
Właściwości antyoksydacyjne	Badania in vitro / na zwierzętach	Ekdysteroidy, kwasy fenolowe¹⁹
Modulacja układu odpornościowego	Badania in vitro / na zwierzętach	Polisacharydy, kwasy fenolowe²⁰
Metabolizm glukozy i lipidów	Badania na zwierzętach	Model zespołu metabolicznego²¹
Neuroprotekcja	Badania na zwierzętach	Modele niedokrwienia mózgu²²

W jakiej postaci jest dostępny i jak się go stosuje?

Szczodrak krokoszowaty dostępny jest głównie jako suplement diety – w postaci kapsułek lub tabletek z suchym ekstraktem korzenia, a także jako nalewka alkoholowa (ekstrakt płynny) lub suszona biomasa do zaparzania. W suplementach stosuje się zazwyczaj ekstrakty standaryzowane na zawartość ekdysteroidów lub całego kompleksu levseins²³.

Dawki stosowane w badaniach i opisywane w literaturze wynoszą 200–500 mg ekstraktu dziennie, podzielone na 2–3 porcje. Dawki do 40 mg ekstraktu na kilogram masy ciała uznano za nietoksyczne w badaniach przedklinicznych³. Nie istnieją jednak ustandaryzowane wytyczne kliniczne dotyczące dawkowania u ludzi – właściwa dawka zależy od postaci preparatu, jego standaryzacji i indywidualnych czynników zdrowotnych²⁴. Zawsze należy stosować się do zaleceń producenta i konsultować dawkowanie z farmaceutą lub lekarzem.

Suplement diety – nie lek: Preparaty ze szczodrakiem krokoszowatym dostępne w Polsce to suplementy diety, a nie leki. Oznacza to, że ich skuteczność i bezpieczeństwo nie przeszły takiej samej weryfikacji klinicznej jak leki. Nie zastępują leczenia farmakologicznego ani diety i nie powinny być stosowane zamiast terapii zaleconej przez lekarza. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, zawsze poinformuj lekarza lub farmaceutę o planowanym stosowaniu tego suplementu.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem stosowania szczodraka krokoszowatego skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe – warfarynę, heparynę, klopidogrel, enoksaparynę, aspirynę, indometacynę lub tiklopidynę. Szczodrak może spowalniać krzepnięcie krwi i nasilać działanie tych leków, zwiększając ryzyko siniaków i krwawień⁵.
Masz planowaną operację – zaprzestań stosowania co najmniej 2 tygodnie przed zabiegiem, ponieważ istnieje ryzyko nasilenia krwawienia śród- i pooperacyjnego²⁵.
Cierpisz na zaburzenia krzepliwości krwi – ryzyko krwawień może być zwiększone²⁵.
Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie; stosowanie niezalecane⁶.
Masz chorobę przewlekłą (choroby serca, wątroby, nerek, cukrzycę) lub przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe⁶.
Masz poniżej 18 lat – stosowanie u dzieci i młodzieży nie zostało przebadane²⁶.

Jeśli po rozpoczęciu stosowania zauważysz nieoczekiwane krwawienia (np. z dziąseł, nosa), siniaki pojawiające się bez wyraźnej przyczyny, nasilone krwawienia miesiączkowe lub inne niepokojące objawy – przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem.

Szczodrak krokoszowaty to interesująca roślina adaptogenna z bogatym profilem fitochemicznym i długą tradycją stosowania w medycynie syberyjskiej. Jeśli rozważasz jego stosowanie, wybieraj preparaty od sprawdzonych producentów z podaną standaryzacją na zawartość ekdysteroidów. Pamiętaj, że suplementy najlepiej działają jako uzupełnienie zrównoważonej diety i regularnej aktywności fizycznej – nie jako ich zamiennik. Zawsze informuj swojego lekarza o wszystkich suplementach, które przyjmujesz, szczególnie jeśli jesteś leczony farmakologicznie.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest szczodrak krokoszowaty?

Szczodrak krokoszowaty (Rhaponticum carthamoides), znany też jako korzeń maralowy lub rosyjska leuzea, to wieloletnia bylina z Syberii i Kazachstanu. Stosowana jest tradycyjnie jako adaptogen – środek pomagający organizmowi radzić sobie ze stresem fizycznym i psychicznym – od setek lat w medycynie ludowej Syberii i Azji Środkowej⁷.

Co to są fitoekdysteroidy i dlaczego są ważne?

Fitoekdysteroidy to naturalne związki steroidowe produkowane przez rośliny. Szczodrak krokoszowaty zawiera ich ponad 50 rodzajów, a ich łączne stężenie jest wielokrotnie wyższe niż w innych roślinach. Najważniejszy z nich – 20-hydroksyekdyzon – stanowi około 1% suchej masy korzenia i jest najszerzej badanym składnikiem aktywnym rośliny¹.

Czy szczodrak krokoszowaty pomaga budować mięśnie?

Wstępne badania na zwierzętach i małe próby kliniczne sugerują, że ekstrakty ze szczodraka mogą wspierać syntezę białek mięśniowych i przyczyniać się do wzrostu masy mięśniowej. Jednak duże, dobrze kontrolowane badania kliniczne u ludzi wciąż są potrzebne, by jednoznacznie potwierdzić te efekty².

Czy ekdysteroidy działają jak sterydy anaboliczne?

Ekdysteroidy strukturalnie przypominają steroidy, ale działają inaczej – proponowany mechanizm to aktywacja receptora estrogenowego beta (ERβ), bez wpływu na poziom testosteronu ani innych hormonów płciowych w surowicy. Nie powodują typowych skutków ubocznych sterydów anabolicznych, takich jak zaburzenia hormonalne¹⁶.

Jakie dawki szczodraka krokoszowatego stosuje się w badaniach?

W opisywanych badaniach i doniesieniach klinicznych stosowano zazwyczaj 200–500 mg ekstraktu dziennie, podzielone na 2–3 porcje. Dawki do 40 mg ekstraktu na kilogram masy ciała oceniono jako nietoksyczne w badaniach przedklinicznych. Nie istnieją jednak ustandaryzowane wytyczne – właściwa dawka zależy od postaci preparatu i indywidualnych czynników zdrowotnych³⁴.

Czy szczodrak krokoszowaty wchodzi w interakcje z lekami?

Tak – szczodrak może spowalniać krzepnięcie krwi. Łączenie go z lekami przeciwzakrzepowymi lub przeciwpłytkowymi (warfaryna, heparyna, klopidogrel, aspiryna i inne) może zwiększać ryzyko krwawień i siniaków. Przed zastosowaniem razem z jakimikolwiek lekami należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą⁵.

Czy można stosować szczodrak krokoszowaty przed operacją?

Nie – ze względu na potencjalny wpływ na krzepliwość krwi zaleca się odstawienie preparatów ze szczodrakiem krokoszowatym co najmniej 2 tygodnie przed planowanym zabiegiem chirurgicznym, aby zmniejszyć ryzyko nasilonych krwawień²⁵.

Czy kobiety w ciąży mogą stosować szczodrak krokoszowaty?

Nie – stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią nie jest zalecane. Brakuje danych potwierdzających bezpieczeństwo w tych stanach, dlatego należy unikać stosowania i skonsultować się z lekarzem⁶.

W jakich postaciach jest dostępny szczodrak krokoszowaty?

Preparaty ze szczodrakiem krokoszowatym dostępne są jako kapsułki lub tabletki z suchym ekstraktem korzenia, nalewki alkoholowe (ekstrakty płynne) oraz suszone zioło do zaparzania. W suplementach często stosuje się ekstrakty standaryzowane na zawartość ekdysteroidów²³.

Czy szczodrak krokoszowaty jest bezpieczny?

Ogólny profil bezpieczeństwa tej rośliny oceniany jest jako korzystny przy stosowaniu w zalecanych dawkach – w badaniach przedklinicznych wykazano niską toksyczność. Jednak bezpieczeństwo długoterminowe u ludzi nie zostało w pełni zbadane, a główną obawą pozostaje możliwy wpływ na krzepliwość krwi. Osoby z chorobami przewlekłymi lub przyjmujące leki powinny skonsultować stosowanie z lekarzem².

Jakie inne rośliny adaptogenne są podobne do szczodraka krokoszowatego?

W tej samej grupie adaptogenów syberyjskich wymienia się różeniec górski (Rhodiola rosea) i eleuterokoka (Eleutherococcus senticosus). Ekdysteroidy obecne w szczodraku krokoszowatym występują też w innych roślinach, jak Ajuga turkestanica, jednak szczodrak wyróżnia się znacznie wyższym stężeniem tych związków²⁷.

Czy szczodrak krokoszowaty wpływa na poziom testosteronu?

Niektóre małe badania kliniczne sugerowały wzrost stężenia testosteronu w surowicy po suplementacji ekstraktem ze szczodraka, jednak dowody są ograniczone i niejednoznaczne. W odróżnieniu od sterydów anabolicznych ekdysteroidy nie działają bezpośrednio na receptory androgenowe²⁸.

Historia: od syberyjskich łowców do rosyjskiej farmakopei

Szczodrak krokoszowaty był znany syberyjskim myśliwym i pasterzom na długo przed tym, nim zainteresowała się nim nauka. Lokalne społeczności spożywały wywar z korzenia, by zwiększyć wytrzymałość w trudnych warunkach i przyspieszyć powrót do sił po chorobie lub urazie²⁹. W medycynie tradycyjnej stosowano go również w leczeniu chorób płuc, nerek, żółtaczki i zaburzeń nerwowych³⁰. W 1961 roku radziecka farmakopea oficjalnie włączyła roślinę do rejestru środków leczniczych jako preparat przeciwzmęczeniowy⁸. Rosyjscy naukowcy opracowali na jej bazie standaryzowany preparat „Ecdysten” stosowany w oficjalnej medycynie – produkowany z ciekłego ekstraktu i frakcji ekdysteroidowej korzenia³¹.

Ciekawostka: dlaczego szczodrak ma tyle ekdysteroidów?

Ekdysteroidy pełnią w owadach rolę hormonów regulujących linienie i przeobrażenie. Rośliny produkują je prawdopodobnie jako naturalne środki odstraszające owady – związki te zaburzają rozwój larw żerujących na liściach i korzeniach. Szczodrak krokoszowaty zgromadził ich wyjątkowo dużo: całkowite stężenie fitoekdysteroidów jest w nim 10–100 razy wyższe niż w jakimkolwiek innym dotychczas zbadanym gatunku roślinnym¹. Co ciekawe, choć ekdysteroidy strukturalnie przypominają hormony sterydowe, u ssaków nie działają przez receptory androgenowe i nie wywołują skutków typowych dla sterydów anabolicznych¹⁶.

Szczodrak krokoszowaty a sport – co mówią badania?

Zainteresowanie tą rośliną w środowisku sportowym wynika z badań wskazujących na potencjalne właściwości anaboliczne bez wpływu na gospodarkę hormonalną. W jednym z badań na zwierzętach ekdysteron podawany szczurom przez 21 dni wykazał większy wzrost masy mięśnia płaszczkowatego niż klasyczne środki anaboliczne stosowane w grupach kontrolnych³². Badanie z udziałem sportowców z 2020 roku (na zwierzętach) oceniało wpływ ekstraktu ze szczodraka krokoszowatego w połączeniu z treningiem oporowym na syntezę białek mięśniowych³³. Dane kliniczne u ludzi są obiecujące, lecz ograniczone – brakuje dużych, wieloośrodkowych badań z randomizacją, które pozwoliłyby ustalić optymalne dawki i długoterminowe bezpieczeństwo stosowania u sportowców².