Pyriproksyfen

Czym jest pyriproksyfen i jak działa na owady?

Pyriproksyfen to insektycyd z grupy regulatorów wzrostu owadów (IGR, ang. insect growth regulators), a dokładniej – analog hormonu juwenilnego (JHA, juvenile hormone analogue). Nie atakuje układu nerwowego owada jak klasyczne insektycydy, lecz wnika w jego układ hormonalny i naśladuje działanie hormonu juwenilnego – substancji, która w naturalnych warunkach utrzymuje owada w stadium larwalnym i kontroluje przebieg metamorfozy²⁷. W efekcie larwy, które powinny się przepoczwarzyć i stać dorosłymi osobnikami, zostają „zablokowane” na wcześniejszym etapie rozwoju i giną lub dają bezpłodne dorosłe formy⁸.

Kluczowe jest to, że pyriproksyfen jest odporny na enzymy owada (esterazy hormonu juwenilnego), które normalnie rozkładają naturalny hormon. Dzięki temu utrzymuje się w organizmie larwy przez długi czas – nawet w momentach, gdy poziom własnego hormonu powinien spaść, sygnalizując czas na metamorfozę³. Pyriproksyfen wiąże się z receptorem Met (methoprene-tolerant receptor), blokując normalny przekaz sygnału hormonalnego⁷.

Co dokładnie dzieje się z owadem po kontakcie z pyriproksyfenem?

Pyriproksyfen działa wielokierunkowo, a efekt zależy od stadium rozwojowego owada⁹:

• Jaja: substancja zaburza embriogenezę – jaja samic narażonych na pyriproksyfen zawierają mało żółtka, nie wytwarzają prawidłowej blastodermy lub rozpadają się po złożeniu¹⁰.
• Larwy: pyriproksyfen gromadzi się w ciele larwy i podtrzymuje aktywność genów odpowiedzialnych za produkcję kutikuli larwalnej. Larwa nie może się przepoczwarzyć – staje się nieżywotnym tworem pośrednim i ginie¹¹.
• Poczwarki i nimfy: ekspozycja prowadzi do morfologicznych nieprawidłowości, uniemożliwia prawidłowe wylęgnięcie się dorosłego osobnika lub powoduje pojawienie się bezpłodnych dorosłych¹².
• Dorosłe owady: pyriproksyfen wykazuje niewielką toksyczność bezpośrednią wobec dorosłych – dochodzi do degeneracji nabłonka jelita środkowego, ciała tłuszczowego i cewek Malpighiego; samice są bardziej wrażliwe niż samce¹³.

Cały cykl biologiczny szkodnika zostaje w ten sposób przerwany: mniej jaj, mniej zdolnych do życia larw, mniej dorosłych osobników zdolnych do rozmnażania¹⁴. To sprawia, że pyriproksyfen jest skuteczny jako narzędzie długoterminowej kontroli populacji, a nie jednorazowego „uderzenia” w owady.

Gdzie stosuje się pyriproksyfen – jakie produkty go zawierają?

Pyriproksyfen jest substancją czynną szerokiej gamy produktów przeznaczonych do różnych zastosowań⁴:

• Produkty weterynaryjne przeciwpchelne: krople „spot-on” dla psów i kotów, obroże, spreje – pyriproksyfen zatrzymuje rozwój jaj i larw pcheł na sierści zwierzęcia i w jego otoczeniu; stosowany wewnątrz pomieszczeń może działać do 7 miesięcy⁹.
• Kontrola komarów (zdrowie publiczne): pyriproksyfen dodawany do zbiorników z wodą w stężeniu 0,01 mg/l blokuje rozwój larw komarów i zapobiega pojawianiu się dorosłych osobników – ta metoda jest stosowana m.in. w programach ograniczania populacji komarów przenoszących choroby¹⁶.
• Rolnictwo i ogrodnictwo: środki ochrony roślin stosowane przeciwko mączlikom, mszycym, tarcznikom i innym szkodnikom upraw warzyw, owoców i roślin ozdobnych¹⁷.
• Ochrona sanitarna pomieszczeń: koncentraty i spreje do zwalczania pcheł, pluskiew i innych szkodników w budynkach.

Czy pyriproksyfen jest bezpieczny dla ludzi i zwierząt domowych?

Niska toksyczność pyriproksyfenu dla ssaków wynika bezpośrednio z jego mechanizmu działania. Kręgowce – w tym ludzie, psy i koty – nie posiadają receptorów hormonu juwenilnego ani szlaków sygnałowych, na które działa ta substancja⁵⁶. Nie ma więc biologicznego „miejsca docelowego”, w które pyriproksyfen mógłby uderzyć w organizmie człowieka.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała stosowanie pyriproksyfenu w stężeniu 0,01 mg/l w wodzie pitnej (w ramach kontroli larw komarów) za mało prawdopodobne, by stwarzało ryzyko zdrowotne¹⁶. Jednocześnie badania naukowe sygnalizują, że pyriproksyfen może wykazywać właściwości endokrynne – zakłócać szlaki hormonalne nie tylko u owadów, ale potencjalnie także u innych organizmów¹⁶. To obszar aktywnych badań i źródło pewnych kontrowersji naukowych; na razie jednak dane z badań na zwierzętach i obserwacji populacyjnych nie dają podstaw do twierdzenia, że standardowe narażenie konsumenckie jest groźne dla zdrowia ludzi.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Pyriproksyfen jako substancja czynna środków ochrony nie jest przeznaczony do stosowania u ludzi. Większość produktów konsumenckich (krople dla zwierząt, spreje) zawiera go w niskich stężeniach, jednak przypadkowa ekspozycja może się zdarzyć. Skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń do Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 42 657 99 00) w następujących sytuacjach:

• Produkt zawierający pyriproksyfen dostał się do oczu – przepłucz obficie wodą i skonsultuj się z lekarzem, jeśli podrażnienie nie ustępuje.
• Dziecko połknęło produkt zawierający tę substancję – nawet jeśli nie widać objawów, skontaktuj się niezwłocznie z centrum toksykologicznym.
• Po kontakcie skórnym z koncentratem lub środkiem do oprysku pojawia się silne podrażnienie, wysypka lub inne objawy alergiczne.
• U osoby narażonej na produkt obserwujesz nudności, zawroty głowy lub inne niepokojące objawy ogólne.
• Masz wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa stosowania produktu zawierającego pyriproksyfen u kobiet w ciąży, karmiących piersią lub u małych dzieci.

Pamiętaj, że każdy produkt zawierający pyriproksyfen ma na opakowaniu numer telefonu centrum toksykologicznego lub producenta – korzystaj z tych informacji bez wahania.

Stosując środki ochrony zawierające pyriproksyfen – szczególnie w formie koncentratów do oprysku – używaj rękawiczek i unikaj wdychania aerozolu. W przypadku produktów dla zwierząt nakładaj je zgodnie z instrukcją, unikając kontaktu z własną skórą i oczami. Nie stosuj produktów weterynaryjnych u dzieci ani nie pozwól dzieciom bawić się ze zwierzęciem bezpośrednio po aplikacji – poczekaj do wyschnięcia preparatu. Przechowuj wszystkie produkty zawierające pyriproksyfen poza zasięgiem dzieci.