Prochlorperazyna – porównanie substancji czynnych

Prochlorperazyna, chloropromazyna i perazyna to leki przeciwpsychotyczne z grupy fenotiazyn. Różnią się wskazaniami, bezpieczeństwem u dzieci i kobiet w ciąży.

Fenotiazyny – podobieństwa i podstawowe cechy porównywanych substancji

W niniejszym porównaniu skupiamy się na trzech substancjach czynnych: prochlorperazynie, chloropromazynie oraz perazynie. Wszystkie należą do grupy leków zwanych fenotiazynami, które wykazują działanie przeciwpsychotyczne oraz przeciwwymiotne. Ich wspólną cechą jest wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, zwłaszcza na przekaźnictwo dopaminergiczne¹²³.

• Fenotiazyny wykazują silne działanie na receptory dopaminowe w mózgu, co przekłada się na ich skuteczność w leczeniu zaburzeń psychotycznych oraz objawów takich jak nudności czy wymioty¹²³.
• Substancje te mogą być stosowane w różnych postaciach – doustnie, domięśniowo, dożylnie, a niektóre również w formie czopków⁴⁵⁶.
• Wszystkie trzy leki mają działania niepożądane typowe dla tej grupy, takie jak ryzyko zaburzeń ruchowych, senność czy wpływ na ciśnienie krwi⁷⁸⁹.

Źródła: ¹²³

Wskazania – kiedy stosuje się prochlorperazynę, chloropromazynę i perazynę?

Choć leki te należą do tej samej grupy, mają nieco odmienne wskazania do stosowania, co wynika z różnic w sile działania oraz dostępnych postaciach i drogach podania.

• Prochlorperazyna jest przede wszystkim stosowana w leczeniu i zapobieganiu nudnościom i wymiotom, a także w krótkotrwałym wspomaganiu leczenia lęku oraz przy zawrotach głowy w zespole Meniere’a i zapaleniu błędnika¹⁰.
• Chloropromazyna ma szersze zastosowanie psychiatryczne – wykorzystywana jest w leczeniu schizofrenii i innych psychoz, manii, stanów lękowych i pobudzenia, a także w terapii czkawki opornej na leczenie oraz w leczeniu nudności i wymiotów w chorobach terminalnych¹¹¹².
• Perazyna jest wskazana głównie w leczeniu ostrej i przewlekłej schizofrenii oraz ostrych zaburzeń psychotycznych z urojeniami, lękami, omamami, katatonią i manią¹³¹⁴.

Warto podkreślić, że chloropromazyna może być stosowana również u dzieci (w określonych wskazaniach i dawkach), podczas gdy perazyna nie jest zalecana dla osób poniżej 16. roku życia z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa⁵¹⁵. Prochlorperazyna natomiast nie ma zatwierdzonych wskazań pediatrycznych w Polsce.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy substancje działają przede wszystkim przez blokowanie receptorów dopaminowych w mózgu, co prowadzi do złagodzenia objawów psychotycznych oraz przeciwdziała nudnościom i wymiotom¹²³.

• Prochlorperazyna jest silnym neuroleptykiem z grupy piperazynowych pochodnych fenotiazyny i charakteryzuje się silnym działaniem przeciwwymiotnym oraz dość dużym ryzykiem działań pozapiramidowych (np. drżenia, sztywność mięśni)¹.
• Chloropromazyna oprócz blokowania receptorów dopaminowych działa także na receptory serotoninowe, adrenergiczne i cholinergiczne, co tłumaczy jej działanie uspokajające i przeciwhistaminowe².
• Perazyna działa na receptory dopaminowe D1 i D2, a także wykazuje działanie antagonistyczne na receptory cholinergiczne, adrenergiczne, histaminowe i serotoninowe³.

Jeśli chodzi o losy tych leków w organizmie (farmakokinetykę), różnią się one m.in. szybkością wchłaniania, stopniem wiązania z białkami krwi oraz wydalaniem:

• Prochlorperazyna – niewiele danych na temat jej farmakokinetyki u ludzi, wiadomo jednak, że u osób starszych jej metabolizm i wydalanie są wolniejsze¹⁶.
• Chloropromazyna – szybko wchłaniana, silnie wiąże się z białkami, przenika przez łożysko i do mleka matki, jest metabolizowana w wątrobie i wydalana z moczem oraz żółcią¹⁷.
• Perazyna – bardzo silnie wiąże się z białkami krwi (do 98%), jest metabolizowana w wątrobie i wydalana głównie z moczem i kałem w postaci metabolitów. Okres półtrwania wynosi od 8 do 16 godzin¹⁸¹⁹.

Źródła: ¹²³¹⁸

Przeciwwskazania i środki ostrożności – porównanie

Substancje te mają wiele przeciwwskazań wspólnych, jednak występują między nimi pewne różnice:

• Wszystkie trzy leki są przeciwwskazane u osób z nadwrażliwością na dany lek lub inne fenotiazyny, w przypadku ciężkich zaburzeń krwi, ostrych zatruć środkami działającymi depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy, czy w śpiączce²⁰²¹²².
• Prochlorperazyna i chloropromazyna nie powinny być stosowane u osób z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, z chorobą Parkinsona, niedoczynnością tarczycy, niewydolnością serca, guzem chromochłonnym, miastenią, przerostem prostaty czy jaskrą z wąskim kątem przesączania⁷⁸.
• Perazyna jest dodatkowo przeciwwskazana u osób z guzami zależnymi od prolaktyny, ciężką niewydolnością wątroby, w ciąży i podczas karmienia piersią²²²³.

W przypadku każdej z tych substancji należy zachować szczególną ostrożność u osób z padaczką, chorobami serca, zaburzeniami funkcji wątroby lub nerek oraz u osób starszych⁷⁸⁹.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Porównując bezpieczeństwo stosowania prochlorperazyny, chloropromazyny i perazyny u dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych i kierowców, można zauważyć istotne różnice:

• Dzieci: Tylko chloropromazyna ma określone wskazania pediatryczne (np. w schizofrenii dziecięcej, autyzmie, nudnościach i wymiotach), podczas gdy perazyna i prochlorperazyna nie są zalecane dla osób poniżej 16. roku życia z powodu braku danych o bezpieczeństwie⁵¹⁵.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Wszystkie trzy leki są przeciwwskazane w ciąży i podczas karmienia piersią, chyba że lekarz uzna ich stosowanie za bezwzględnie konieczne. Fenotiazyny przenikają przez łożysko i do mleka matki²⁴²⁵²⁶.
• Osoby starsze: Wszystkie leki należy stosować ostrożnie, zalecając mniejsze dawki i dokładną obserwację ze względu na większą wrażliwość na działania niepożądane, takie jak spadki ciśnienia czy objawy parkinsonizmu²⁷²⁸²⁹.
• Kierowcy: Wszystkie trzy leki mogą powodować senność i zaburzenia koordynacji, dlatego podczas leczenia należy unikać prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn³⁰³¹³².

W przypadku osób z zaburzeniami czynności nerek i wątroby, zalecane jest stosowanie mniejszych dawek lub unikanie leczenia, szczególnie w przypadku perazyny i prochlorperazyny⁷¹⁵.

Podsumowanie: Fenotiazyny w terapii – porównanie najważniejszych cech