Poziewnik pstry

Co to jest poziewnik pstry i skąd pochodzi?

Poziewnik pstry (Galeopsis speciosa) to jednoroczna roślina zielna z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), pospolita w całej Polsce – od nizin aż po regiel górny. Osiąga do 100 cm wysokości, a jej charakterystyczna kwadratowa łodyga pokryta sztywnymi szczecinkami sprawia, że trudno ją pomylić z inną rośliną. Kwiaty, zebrane w nibyokółki w kątach liści, mają barwę bladożółtą z wyraźną, ciemnofioletową lub purpurową łatką na środkowej klapie dolnej wargi – stąd nazwa „pstry”. Kwitnie od czerwca do września, rośnie chętnie na wilgotnych skrajach lasów, zrębach, porębach i przy brzegach rzek.

Surowcem zielarskim jest ziele poziewnika – Herba Galeopsidis. Zbiera się je przed kwitnieniem lub w jego początkach i suszy w ciemnym, przewiewnym miejscu w temperaturze do 40°C. To ważne, bo poziewnik jest surowcem irydoidowym, a te związki rozkładają się pod wpływem światła.

Historycznie poziewnik był znany już w starożytności – Pliniusz Starszy i Teofrast zalecali go przy chorobach płucnych, stłuczeniach i ranach. W średniowieczu i jeszcze w XIX–XX wieku stosowano go jako wsparcie w leczeniu gruźlicy i zapaleń płuc. Dziś jest ceniony przede wszystkim jako bogate źródło łatwo przyswajalnej krzemionki oraz surowiec o działaniu wykrztuśnym i przeciwzapalnym.

Co zawiera ziele poziewnika pstrego?

Skład chemiczny ziela poziewnika pstrego jest bogaty i zróżnicowany. To właśnie ta różnorodność składników aktywnych odpowiada za szerokie spektrum jego działania:

• Krzemionka (ok. 0,25–0,9% w postaci rozpuszczalnej w wodzie) – łatwo przyswajalna forma krzemu, budulec skóry, błon śluzowych, tkanki łącznej, ścian naczyń krwionośnych i tkanki płucnej.
• Saponiny – rozluźniają zalegający śluz w drogach oddechowych, ułatwiają oczyszczanie błon śluzowych, hamują rozwój grzybów i bakterii w gardle oraz przewodzie pokarmowym.
• Irydoidy (m.in. galirydozyd) – działają przeciwzapalnie, przeciwbólowo i antyseptycznie.
• Flawonoidy (m.in. pochodne skutelareiny, ladaneina, ladanetyna) – uszczelniają naczynia krwionośne, działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie.
• Garbniki (do 6%) – działają ściągająco, przyspieszają gojenie ran, hamują nadmierne wydzielanie łoju.
• Kwasy fenolowe (salicylowy, kawowy, p-kumarowy, waniliowy, cynamonowy) – działają rozkurczowo, przeciwbólowo i antybakteryjnie.
• Alkaloid stachydryna (N-dwumetyloprolina) oraz gorycze, olejek eteryczny i żywice uzupełniają profil aktywności rośliny.

Na co pomaga poziewnik pstry – działanie i zastosowanie

Tradycyjne i współczesne zastosowania ziela poziewnika pstrego obejmują kilka obszarów. Najlepiej udokumentowane jest działanie na układ oddechowy.

Drogi oddechowe – to główne wskazanie. Saponiny rozluźniają gęsty, zalegający śluz, ułatwiają jego usuwanie i oczyszczają błony śluzowe. Krzemionka wspomaga regenerację tkanki płucnej i zmniejsza wysięk płucny, a irydoidy i kwasy fenolowe działają przeciwzapalnie i antyseptycznie. Poziewnik stosuje się wspomagająco przy:

• kaszlu, chrypce i zapaleniu gardła oraz krtani
• zapaleniu oskrzeli i płuc
• przeziębieniu i grypie
• dychawicy oskrzelowej (astmie)
• przewlekłych infekcjach dróg oddechowych, historycznie też przy gruźlicy

Skóra i tkanka łączna – napar z poziewnika stosowany zewnętrznie działa przeciwzapalnie, antyseptycznie i ściągająco. Krzemionka poprawia elastyczność skóry, polifenole zmniejszają rozszerzone pory i hamują nadmierne wydzielanie łoju. Garbniki przyspieszają gojenie ran i owrzodzeń. Poleca się go przy skórze trądzikowej, łojotokowej i zwiotczałej. Krzemionka korzystnie wpływa też na kondycję włosów i paznokci.

Układ moczowy – poziewnik działa moczopędnie, zwiększa diurezę i utrudnia wytrącanie się złogów w drogach moczowych. Stosowany wspomagająco przy kamicy nerkowej i infekcjach układu moczowego.

Układ pokarmowy i krążenie – gorycze pobudzają wydzielanie żółci i trawienie, flawonoidy i krzemionka utrudniają odkładanie cholesterolu w ściankach naczyń (działanie przeciwmiażdżycowe). Ziele reguluje procesy trawienne w jelitach, pomaga przy wzdęciach i problemach trawiennych.

Działanie uspokajające – tradycyjnie przypisuje się poziewnikowi łagodne działanie uspokajające i wspomagające zasypianie, a także hipotensyjne (obniżające ciśnienie krwi). Należy jednak podkreślić, że brak jest badań klinicznych potwierdzających te właściwości – zastosowanie opiera się na tradycji i medycynie ludowej.

Jak stosować ziele poziewnika pstrego – dawkowanie

W aptekach i sklepach zielarskich poziewnik pstry dostępny jest jako ziele cięte do samodzielnego przyrządzania naparów, a także w postaci wyciągów i nalewek. Surowiec dostępny bywa też jako składnik mieszanek ziołowych o działaniu wykrztuśnym lub zwiększających diurezę.

Napar (do picia): 1–2 łyżeczki suszonego ziela zalać szklanką (200 ml) wrzącej wody, przykryć i parzyć 15 minut, następnie przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki lub 1 szklankę 2 razy dziennie. Kuracja zwykle trwa 2–4 tygodnie z przerwami.

Napar zewnętrzny: Odwarem lub naparem z ziela przemywać skórę zmienioną zapalnie, trądzikową lub łojotokową kilka razy dziennie. Można go stosować też do płukania gardła.

Nalewka: 100 g ziela zalać 400 ml alkoholu 40–70%, szczelnie zamknąć i macerować przez 14 dni w chłodnym, ciemnym miejscu. Po przefiltrowaniu spożywać raz dziennie po 5–10 ml lub stosować zewnętrznie do przemywania skóry.

Pamiętaj: nie przekraczaj zalecanych dawek. Poziewnik działa silnie i przy nadużywaniu może powodować poważne działania niepożądane.

Podsumowanie

Poziewnik pstry to wszechstronna roślina lecznicza, ceniona przede wszystkim jako wsparcie przy chorobach układu oddechowego – ułatwia odkrztuszanie, łagodzi stany zapalne gardła i oskrzeli, wspomaga regenerację tkanki płucnej. Bogactwo rozpuszczalnej krzemionki czyni go też wartościowym surowcem dla skóry, włosów, paznokci i naczyń krwionośnych. Stosuj go w formie naparu lub nalewki, przestrzegając zalecanych dawek. Bezwzględnie unikaj jego stosowania w ciąży, podczas karmienia piersią i u dzieci. Jeśli przyjmujesz leki na serce, ciśnienie lub leki moczopędne, przed włączeniem poziewnika porozmawiaj z farmaceutą.