Pistacia lentiscus

Co to jest mastika i jakie substancje aktywne zawiera żywica Pistacia lentiscus?

Mastika (mastiha, „łzy Chios”) to aromatyczna żywica wydzielana przez wiecznie zielony krzew Pistacia lentiscus z rodziny Anacardiaceae, rosnący w basenie Morza Śródziemnego – przede wszystkim na greckiej wyspie Chios, gdzie pozyskiwanie żywicy ma status chronionego produktu regionalnego. Żywica zbiera się przez nacięcia kory pnia i gałęzi; zastygłe krople mają charakterystyczny, lekko sosnowy aromat⁹.

Skład chemiczny mastiki jest wyjątkowo złożony – badacze zidentyfikowali ponad 80 substancji czynnych¹⁰. Do najważniejszych należą:

• Triterpeny: kwas mastihadieonowy, izomastihadieonowy, oleanolowy oraz tirukallol – główne składniki odpowiedzialne za działanie przeciwzapalne i gastroprotekcyjne¹².
• Naturalny polimer poli-β-mircen: stanowi ok. 30% masy żywicy i tworzy jej charakterystyczną, gumowatą konsystencję¹.
• Monoterpeny w olejku eterycznym: α-pinen, β-pinen, β-mircen, limonen, β-kariofilen – związki o udokumentowanej aktywności przeciwdrobnoustrojowej¹¹.
• Polifenole i flawonoidy: kwas galusowy, kwas digalusowy, pentagaloiloglukoza – silne antyoksydanty¹².
• Fitosterole (m.in. tirukallol) i arabinogalaktanowe białka z potencjalnym działaniem immunomodulującym¹².
• Procyjanidyny polimeryczne: frakcja wykazująca działanie hipotensyjne w badaniach in vitro¹².

Żywica dostępna jest w aptekach i sklepach ze zdrową żywnością pod postacią kapsułek, proszku, gumy do żucia oraz jako składnik past do zębów i preparatów do stosowania na skórę. Forma „Lakesis” to jedna z handlowych postaci standaryzowanego ekstraktu mastihy.

Jakie działanie mastiki potwierdzają badania naukowe?

Mastika a układ trawienny – dyspepsja, wrzody i H. pylori

Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem mastiki jest łagodzenie objawów niestrawności funkcjonalnej (dyspepsji). W randomizowanym, kontrolowanym placebo badaniu z udziałem 148 uczestników przyjmowanie 350 mg mastihy trzy razy dziennie przez 3 tygodnie istotnie zmniejszyło nasilenie bólu brzucha, pieczenia w nadbrzuszu i zgagi⁴¹³. Na tej podstawie EMA uznała mastiha w 2015 r. za tradycyjny ziołowy produkt leczniczy stosowany w łagodnych zaburzeniach trawiennych³.

W przypadku wrzodów dwunastnicy badania kliniczne wykazały, że 1 g proszku z mastiki dziennie przez 2 tygodnie poprawia gojenie i zmniejsza nasilenie objawów w porównaniu z placebo. Przy wrzodach żołądka stosowano dawkę 1 g dwa razy dziennie przez 4 tygodnie, uzyskując podobny efekt⁵¹⁴. Mechanizm działania obejmuje prawdopodobnie właściwości antywydzielnicze (ograniczenie produkcji kwasu żołądkowego) i cytoprotekcyjne (ochronę błony śluzowej żołądka)¹⁵.

Mastika wykazuje też aktywność antybakteryjną wobec Helicobacter pylori – bakterii odpowiedzialnej za większość wrzodów trawiennych i zwiększającej ryzyko raka żołądka. W pilotażowym badaniu klinicznym dawki od 0,35 g do 1,05 g trzy razy dziennie przez 2 tygodnie doprowadziły do eradykacji H. pylori u ok. jednej trzeciej pacjentów⁶. To wynik znacznie gorszy niż w przypadku standardowej terapii potrójnej, dlatego mastiki nie stosuje się jako samodzielnej metody leczenia zakażenia H. pylori – może być jednak rozważana jako uzupełnienie konwencjonalnego leczenia¹⁶.

Wstępne dane kliniczne sugerują korzyści również w chorobie Leśniowskiego-Crohna: przyjmowanie 2,22 g mastiki dziennie przez 4 tygodnie zmniejszyło nasilenie objawów (biegunka, ból brzucha, utrata masy ciała) o ok. 39% w stosunku do wartości wyjściowych i obniżyło poziomy markerów zapalnych – interleukiny-6 (IL-6) i białka C-reaktywnego (CRP)¹⁷. Badania były jednak małe; potrzebne są większe, dobrze zaprojektowane próby kliniczne, zanim mastika stanie się rekomendowanym uzupełnieniem leczenia IBD¹⁸.

Mastika a zdrowie jamy ustnej – płytka nazębna i dziąsła

Żucie mastiki zmniejsza liczbę bakterii Streptococcus mutans w ślinie – głównego sprawcy próchnicy i płytki nazębnej¹⁹. Przegląd 14 badań z 2023 r. potwierdził, że regularne żucie mastihy hamuje akumulację płytki nazębnej i nie wykazuje toksyczności²⁰. Olejek eteryczny z Pistacia lentiscus wykazuje też aktywność wobec bakterii periodontalnych, takich jak Porphyromonas gingivalis, co może wspierać leczenie chorób przyzębia²¹. Mastika wchodzi w skład past do zębów i płynów do płukania ust jako naturalny składnik antybakteryjny²².

Mastika a cholesterol i poziom glukozy

W badaniu z udziałem 156 osób z poziomem cholesterolu całkowitego powyżej 200 mg/dl przyjmowanie 1 g surowej mastiki dziennie przez 8 tygodni przyniosło poprawę wyłącznie w grupie przyjmującej surową żywicę (nie proszek). Nie zaobserwowano istotnego wpływu na frakcję LDL ani triglicerydy, co czyni wyniki niejednoznacznymi²³. Inne badanie wykazało, że mastika obniżyła cholesterol całkowity o ok. 11,5 mg/dl i stężenie glukozy na czczo o ok. 4,5 mg/dl w całej grupie, a u osób z nadwagą lub otyłością efekty były wyraźniejsze (cholesterol: –13,5 mg/dl, glukoza: –5,1 mg/dl)²⁴. Wyniki są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w dużych próbach klinicznych.

Mastika na skórę i gojenie ran

EMA uznaje tradycyjne zastosowanie mastiki w łagodnych stanach zapalnych skóry i gojeniu drobnych ran. Stosuje się półstałe preparaty zawierające 9–11% sproszkowanej żywicy, nakładane cienką warstwą na zmienione chorobowo miejsce do trzech razy dziennie²⁵. Działanie przeciwzapalne i antyseptyczne składników mastiki (tirukallol, polifenole) uzasadnia tę tradycyjną praktykę, choć duże badania kliniczne dotyczące dermatologicznych zastosowań mastiki są nadal ograniczone.

Właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne mastiki

Polifenole, flawonoidy i triterpeny mastiki działają jako zmiatacze wolnych rodników, ograniczając stres oksydacyjny w komórkach²⁸. W badaniach na komórkach ludzkich i modelach zwierzęcych wykazano, że mastiha hamuje wydzielanie prozapalnych cytokin (TNF-α, IL-6) oraz aktywację makrofagów²⁹. Terpeny z żywicy są biodostępne u ludzi i po spożyciu zwiększają poposiłkowy potencjał antyoksydacyjny krwi³⁰. Warto jednak pamiętać, że większość danych dotyczących mechanizmów pochodzi z badań laboratoryjnych i na zwierzętach – ich bezpośrednie przełożenie na efekty kliniczne wymaga dalszych badań.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Mastika jest suplementem diety lub tradycyjnym produktem ziołowym – nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani leczenia farmakologicznego. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Objawy dyspepsji, zgagi lub bólu brzucha nie ustępują po 2–3 tygodniach stosowania mastiki lub nasilają się.
• Podejrzewasz zakażenie H. pylori lub masz zdiagnozowaną chorobę wrzodową – eradykacja H. pylori wymaga leczenia antybiotykami i inhibitorami pompy protonowej, mastika może być jedynie uzupełnieniem, nie alternatywą⁶.
• Przyjmujesz leki obniżające stężenie glukozy (insulina, metformina, pochodne sulfonylomocznika) – mastika może nasilać ich działanie hipoglikemizujące⁸.
• Przyjmujesz leki immunosupresyjne, antybiotyki, leki przeciwgrzybicze lub przeciwnowotworowe – możliwe interakcje farmakodynamiczne⁸.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa; mastiki należy unikać⁷.
• Masz stwierdzoną alergię na rośliny z rodziny Anacardiaceae (Pistacia, Schinus terebinthifolius) – możliwa reakcja krzyżowa³¹.
• Po zastosowaniu mastiki pojawią się: wysypka skórna, pokrzywka, świąd lub inne objawy alergiczne – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem.
• Wystąpią nasilone lub utrzymujące się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: nudności, biegunka, zaparcia – choć są to łagodne działania niepożądane, ich utrzymywanie się wymaga oceny²⁷.

Mastika nie powinna być stosowana przez dzieci ze względu na brak danych o bezpieczeństwie w tej grupie wiekowej⁷. Nie stosuj jej dłużej niż 3 miesiące bez konsultacji z lekarzem²⁷.

Jeśli rozważasz mastiha jako uzupełnienie leczenia choroby przewlekłej (choroba Leśniowskiego-Crohna, cukrzyca, hipercholesterolemia), zawsze skonsultuj tę decyzję ze swoim lekarzem prowadzącym – samodzielne modyfikowanie leczenia może być niebezpieczne.