Menu

Surowce roślinne

Peptydy z liści karczocha

Peptydy i inne substancje bioaktywne z liści karczocha (Cynara scolymus) to składniki ekstraktu z liści karczocha (ALE), który jest jednym z lepiej przebadanych surowców roślinnych w gastroenterologii i kardiologii. Metaanaliza 7 badań z randomizacją (łącznie ok. 575 uczestników) wykazała istotne statystycznie obniżenie enzymów wątrobowych: ALT o efekt standaryzowany –1,08 oraz AST o –1,02. W badaniu na 143 osobach z podwyższonym cholesterolem suplementacja obniżyła cholesterol całkowity o 18,5%, a LDL o 23% w stosunku do placebo. Aktywne składniki to przede wszystkim polifenole (cynaryna, kwas chlorogenowy, luteolina), a wśród frakcji peptydowej – proteazy aspartyczne (kardozyny i cynarazy). Dawki stosowane w badaniach wahały się od 50 mg do 2700 mg/dobę; efekty dla wątroby widoczne były już przy 320–640 mg, a działanie hipolipemizujące – przy 1200–1800 mg dziennie. Ekstrakt nie jest zalecany osobom z kamicą żółciową ani uczulonym na rośliny z rodziny astrowatych.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje bioaktywne (w tym peptydy) zawierają liście karczocha i jak działają?
Co mówią badania kliniczne o wpływie ekstraktu na wątrobę i cholesterol?
Jakie dawki były skuteczne w badaniach i w jakiej formie stosować ekstrakt?
Kto powinien zachować ostrożność lub unikać suplementacji?

Czym są peptydy i inne substancje bioaktywne w liściach karczocha?

Liście karczocha (Cynara scolymus, inaczej Cynara cardunculus var. scolymus) zawierają kilka grup związków aktywnych biologicznie. Najlepiej poznane to polifenole: cynaryna (kwas 1,3-dicafeoilochinowy), kwas chlorogenowy i luteolina – flawonoid hamujący syntezę cholesterolu⁶. Obok nich w liściach karczocha obecna jest frakcja peptydowa, reprezentowana przez proteazy aspartyczne: kardozyny A i B oraz cynarazy A, B i C. Są to enzymy peptydowe zdolne do koagulacji mleka, badane głównie w kontekście produkcji serów roślinnych i żywności specjalnego przeznaczenia⁵. Ich bezpośrednie działanie zdrowotne u człowieka po doustnym spożyciu nie zostało dotychczas opisane w badaniach klinicznych – w praktyce suplementacyjnej mówi się więc o całym ekstrakcie z liści karczocha (ALE, Artichoke Leaf Extract), który obejmuje wszystkie te frakcje łącznie.

Kluczowy mechanizm działania hipolipemizującego polega na dwutorowym hamowaniu metabolizmu cholesterolu: ekstrakt blokuje reduktazę HMG-CoA (enzym odpowiedzialny za biosyntezę cholesterolu w wątrobie) oraz transferazę acetylo-CoA (ACAT), która uczestniczy we wchłanianiu cholesterolu w jelicie⁷. Efektem jest mniejsza produkcja i mniejsze wchłanianie cholesterolu jednocześnie. Polifenole wykazują też działanie antyoksydacyjne – chronią komórki wątroby przed stresem oksydacyjnym i wspierają przepływ żółci⁸.

Co badania kliniczne mówią o wpływie na wątrobę?

Najsilniejszym dowodem na działanie hepatoprotekcyjne jest metaanaliza 7 randomizowanych badań kontrolowanych (łącznie ok. 575 uczestników), opublikowana w recenzowanym czasopiśmie klinicznym. Wykazała ona, że suplementacja ekstraktem z liści karczocha istotnie statystycznie obniża ALT (aminotransferaza alaninowa; efekt standaryzowany Hedges’ g = –1,08; 95% CI: –1,76 do –0,40; p = 0,002) oraz AST (aminotransferaza asparaginianowa; g = –1,02; 95% CI: –1,76 do –0,28; p = 0,007)¹. ALT i AST to enzymy uwalniane do krwi, gdy komórki wątroby ulegają uszkodzeniu – ich podwyższony poziom jest jednym z głównych markerów chorób wątroby.

Analiza podgrup ujawniła kilka praktycznych zależności. Dla ALT większy efekt dawały interwencje trwające do 8 tygodni (g = –0,69; p < 0,001), niezależnie od dawki⁹. Dla AST kluczowa okazała się dawka: przy ponad 500 mg/dobę efekt był wyraźnie większy (g = –0,81; p < 0,001), podczas gdy niższe dawki nie osiągnęły istotności statystycznej³. Badania włączały pacjentów z hipercholesterolemią, niealkoholowym stłuszczeniem wątroby (NAFLD), niealkoholowym zapaleniem stłuszczeniowym (NASH), cukrzycą typu 2 oraz nadwagą z zaburzoną glikemią na czczo – przy dawkach od 50 mg do 2700 mg dziennie, przez 6–16 tygodni¹⁰.

Wyniki badań klinicznych nad ALE a wątroba:

W badaniu Panahi i wsp. (2018) na 100 osobach z NAFLD: po 2 miesiącach suplementacji ALE stwierdzono poprawę wyników ultrasonografii wątroby, zmniejszenie jej rozmiarów oraz obniżenie ALT i AST. Nie odnotowano działań niepożądanych¹¹.
W badaniu Rangboo i wsp. (2016) u pacjentów z NASH: ekstrakt z liści karczocha istotnie obniżył ALT i AST w porównaniu z placebo¹².
W badaniu u pacjentów z przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby typu C nie stwierdzono istotnej redukcji ALT/AST – co sugeruje, że efekt może być zależny od etiologii choroby wątroby¹³.

Jak ekstrakt z liści karczocha wpływa na cholesterol i gospodarkę lipidową?

Działanie hipolipemizujące ALE jest dobrze udokumentowane w badaniach z randomizacją. W podwójnie zaślepionym badaniu kontrolowanym placebo na 143 osobach z hipercholesterolemią cholesterol całkowity obniżył się o 18,5% (vs 8,6% w grupie placebo), LDL o 23% (vs 6%), a stosunek LDL do HDL poprawił się o 20% vs 7%². W innym badaniu (Bundy i wsp., 2008) na 75 zdrowych dorosłych z cholesterolem całkowitym w zakresie 6,0–8,0 mmol/l, przyjmujących 1280 mg ALE dziennie przez 12 tygodni, cholesterol całkowity spadł o ok. 4,2% przy nieznacznym wzroście w grupie placebo – różnica była istotna statystycznie, choć bez zmian w LDL, HDL i trójglicerydach¹⁴.

Warto zaznaczyć, że jedno z badań (44 uczestników z wyjściowo prawidłowym poziomem cholesterolu) nie wykazało żadnych zmian lipidowych – co autorzy tłumaczą zbyt niskim poziomem wyjściowym, uniemożliwiającym dalszy spadek¹⁵. Wyniki sugerują więc, że ekstrakt działa przede wszystkim u osób z podwyższonym cholesterolem, a nie u tych z prawidłową lipidogramem.

Metaanaliza opublikowana w Phytotherapy Research (Shahinfar i wsp., 2021) potwierdziła statystycznie istotne obniżenie LDL, cholesterolu całkowitego i trójglicerydów w grupach z hiperlipidemią¹⁶. W badaniu Rondanelli i wsp. (2020) na 54 dorosłych z nadwagą i zaburzoną glikemią na czczo suplementacja ALE przyniosła istotną poprawę nie tylko cholesterolu, ale też poziomu glukozy, insuliny i obwodu talii w porównaniu z placebo¹⁷.

Jakie dawki stosowano w badaniach i w jakiej formie dostępny jest ekstrakt?

Dawki w badaniach klinicznych były bardzo zróżnicowane – od 50 mg do 2700 mg/dobę¹⁰. Dla wsparcia zdrowia wątroby i enzymów wątrobowych skuteczne były już dawki 320–640 mg/dobę, natomiast dla efektu hipolipemizującego badania wskazują na zakres 1200–1800 mg/dobę, zwykle podzielony na 2–3 dawki przyjmowane z posiłkami⁴. Zalecana dzienna dawka suszonego ziela to ok. 6 g, przy czym standaryzowane ekstrakty stosuje się zgodnie z informacją na opakowaniu².

Orientacyjne dawki z badań klinicznych:

Cel suplementacji	Dawka dobowa ALE	Czas trwania w badaniach
Wsparcie funkcji wątroby (ALT/AST)	320–640 mg	6–16 tygodni
Obniżenie cholesterolu całkowitego i LDL	1200–1800 mg	6–12 tygodni
Wsparcie metaboliczne (glukoza, insulina)	Standaryzowany ekstrakt (dawka wg badania Rondanelli)	ok. 8 tygodni

Ekstrakty jakościowe są standaryzowane na zawartość 2,5–5% cynaryny lub 15–18% kwasów kafeochinowych – zapewnia to powtarzalność składu aktywnego⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Ekstrakt z liści karczocha jest ogólnie dobrze tolerowany, jednak istnieją sytuacje, w których koniecznie należy skonsultować suplementację z lekarzem lub farmaceutą. Kamica żółciowa lub niedrożność dróg żółciowych to bezwzględne przeciwwskazanie – ekstrakt stymuluje wydzielanie żółci, co może nasilać dolegliwości lub powodować kolkę żółciową².

Osoby uczulone na rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae) – takich jak rumianek, nagietek, arnika czy ambrozja – mogą reagować alergicznie również na karczoch². Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać suplementacji ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach².

Skontaktuj się z lekarzem, jeśli:

przyjmujesz leki obniżające cholesterol (np. statyny) lub leki przeciwzakrzepowe – możliwe jest nakładanie się mechanizmów działania;
masz zdiagnozowaną chorobę wątroby (np. marskość, wirusowe zapalenie wątroby) – skuteczność ALE w tych stanach jest ograniczona lub nieudowodniona¹³;
po rozpoczęciu suplementacji pojawią się dolegliwości ze strony jamy brzusznej, żółtaczka, silne swędzenie skóry lub objawy alergiczne (pokrzywka, duszność).

Pamiętaj, że suplementy z ekstraktem z liści karczocha nie zastępują leczenia hipercholesterolemii ani chorób wątroby – mogą być elementem wsparcia, ale decyzja o ich stosowaniu przy istniejących schorzeniach zawsze wymaga konsultacji medycznej.

Jeśli planujesz suplementację, wybieraj preparaty ze standaryzowanym ekstraktem (informacja o zawartości cynaryny lub kwasów kafeochinowych na etykiecie), przyjmuj go z posiłkami, a efekty oceniaj po co najmniej 6–8 tygodniach regularnego stosowania. Nie przekraczaj dawek stosowanych w badaniach bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

Pytania i odpowiedzi

Czym różnią się peptydy z liści karczocha od zwykłego ekstraktu z karczocha?

Ekstrakt z liści karczocha (ALE) to złożona mieszanina – zawiera polifenole (cynaryna, kwas chlorogenowy, luteolina) oraz frakcję peptydową, czyli proteazy aspartyczne: kardozyny i cynarazy. Te ostatnie to enzymy peptydowe badane głównie pod kątem koagulacji mleka w przemyśle spożywczym⁵. Badania kliniczne nad zdrowiem człowieka prowadzono na całym ekstrakcie, nie na izolowanych peptydach.

Na jakie dolegliwości pomaga ekstrakt z liści karczocha?

Najlepiej udokumentowane działanie to obniżanie enzymów wątrobowych ALT i AST (metaanaliza 7 RCT, n ≈ 575)¹ oraz redukcja cholesterolu całkowitego i LDL u osób z hipercholesterolemią². Badania wskazują też na korzyści przy niestrawności (dyspepsji) i zaburzeniach metabolicznych¹⁸.

Ile mg ekstraktu z liści karczocha dziennie jest skuteczne?

Dla wsparcia funkcji wątroby (obniżenia ALT/AST) wystarczyło 320–640 mg/dobę, natomiast dla redukcji cholesterolu skuteczne były dawki 1200–1800 mg/dobę⁴. W metaanalizie dawki powyżej 500 mg/dobę dawały wyraźniejszy efekt na AST³.

Czy ekstrakt z liści karczocha obniża cholesterol LDL?

W badaniu na 143 osobach z hipercholesterolemią LDL spadł o 23% vs 6% w grupie placebo². W innym badaniu (75 osób, 1280 mg/dobę przez 12 tygodni) stwierdzono obniżenie cholesterolu całkowitego o ok. 4,2%, bez istotnych zmian LDL¹⁴. Efekty są wyraźniejsze u osób z wyjściowo podwyższonym cholesterolem.

Jak długo trzeba stosować ekstrakt z karczocha, żeby zobaczyć efekty?

W badaniach klinicznych efekty na enzymy wątrobowe były widoczne już po 6–8 tygodniach⁹, a dla cholesterolu – po 6–12 tygodniach regularnej suplementacji¹⁹. Cykl krótszy niż 6 tygodni może nie przynieść mierzalnych korzyści.

Czy ekstrakt z liści karczocha jest bezpieczny?

W badaniu na 100 pacjentach z NAFLD stosujących ALE przez 2 miesiące nie odnotowano żadnych działań niepożądanych¹¹. Ekstrakt jest jednak przeciwwskazany przy kamicy żółciowej, chorobach dróg żółciowych oraz alergii na rośliny z rodziny astrowatych².

Czy można stosować ekstrakt z karczocha przy niealkoholowym stłuszczeniu wątroby (NAFLD)?

Tak, badania kliniczne prowadzono właśnie w tej grupie. Panahi i wsp. (2018, n = 100) wykazali poprawę wyników ultrasonografii, zmniejszenie wątroby oraz obniżenie ALT, AST, cholesterolu i trójglicerydów po 2 miesiącach suplementacji¹¹. Suplementacja nie zastępuje jednak leczenia – koniecznie skonsultuj się z lekarzem.

Czy ekstrakt z karczocha pomaga na niestrawność?

W podwójnie zaślepionym badaniu na 247 uczestnikach ekstrakt z liści karczocha okazał się istotnie skuteczniejszy od placebo w łagodzeniu objawów dyspepsji czynnościowej¹⁸. Mechanizm wiąże się ze stymulacją wydzielania żółci, która ułatwia trawienie tłuszczów.

Czy ekstrakt z liści karczocha wpływa na poziom cukru we krwi?

W badaniu Rondanelli i wsp. (2020) na 54 dorosłych z nadwagą i zaburzoną glikemią na czczo suplementacja standaryzowanym ekstraktem z karczocha poprawiła poziom glukozy, insuliny i obwód talii w porównaniu z placebo¹⁷. Efekty te obserwowano jednak u osób ze stanem przedcukrzycowym, nie w ogólnej populacji.

Czy kobiety w ciąży mogą stosować ekstrakt z karczocha?

Nie – kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać suplementacji ekstraktem z liści karczocha ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach².

Co to jest cynaryna i czy to ona odpowiada za działanie karczocha?

Cynaryna (kwas 1,3-dicafeoilochinowy) to jeden z głównych polifenoli w liściach karczocha, odpowiedzialny m.in. za pobudzanie wydzielania żółci i działanie antyoksydacyjne. Obok niej istotną rolę w obniżaniu cholesterolu odgrywa luteolina, hamująca syntezę cholesterolu⁶. Jakościowe ekstrakty są standaryzowane na zawartość cynaryny (2,5–5%) lub kwasów kafeochinowych (15–18%)⁴.

Czy ekstrakt z karczocha może wchodzić w interakcje z lekami?

Ekstrakt stymuluje przepływ żółci i wpływa na metabolizm lipidów, co może nakładać się z działaniem statyn lub innych leków hipolipemizujących. Brak szczegółowych danych z badań klinicznych dotyczących interakcji lekowych – dlatego przed rozpoczęciem suplementacji przy farmakoterapii zawsze skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą².

Czy karczoch działa na cholesterol HDL?

Wyniki badań są tu mniej jednoznaczne. W dużym badaniu na 143 osobach stosunek LDL/HDL poprawił się o 20% vs 7% w grupie placebo, jednak bez wyraźnego wzrostu samego HDL². Badanie kliniczne NCT02270164 oceniało właśnie wpływ ALE na HDL u osób z niskim HDL i nadwagą, jednak zostało wycofane przed ukończeniem²⁰.

Kardozyny i cynarazy – enzymy peptydowe z karczocha

Wśród frakcji peptydowej liści karczocha wyróżniają się proteazy aspartyczne: kardozyny A i B oraz cynarazy A, B i C. To enzymy o właściwościach koagulujących białka mleka – działają podobnie do podpuszczki zwierzęcej, ale pochodzenia roślinnego⁵. Są badane jako naturalne koagulanty w produkcji serów, co ma znaczenie zwłaszcza dla osób stosujących dietę wegetariańską lub wymagających żywności specjalnego przeznaczenia. Ich działanie zdrowotne u człowieka po spożyciu doustnym nie zostało dotychczas opisane w badaniach klinicznych.

Historia i tradycyjne zastosowania karczocha

Karczoch był uprawiany już w starożytnej Grecji i Rzymie, gdzie ceniono go zarówno jako warzywo, jak i roślinę leczniczą wspomagającą trawienie². Tradycyjne zastosowania obejmowały przede wszystkim leczenie dolegliwości wątrobowych, żółciowych i trawiennych. Współczesne badania kliniczne potwierdziły część z tych właściwości – zwłaszcza w obszarze wsparcia funkcji wątroby i regulacji lipidów – nadając im solidne podstawy naukowe.

Czy ekstrakt z karczocha działa lepiej u osób chorych niż zdrowych?

Dane z badań sugerują, że efekty suplementacji ALE są wyraźniejsze u osób z wyjściowymi nieprawidłowościami. Badanie na 44 zdrowych osobach z prawidłowym cholesterolem nie wykazało żadnych zmian lipidowych – autorzy wskazali, że wyjściowo niski cholesterol nie dawał pola do redukcji¹⁵. Podobnie w badaniach nad wątrobą największe efekty obserwowano u pacjentów z NAFLD i NASH, a nie u osób zdrowych. Oznacza to, że ekstrakt z liści karczocha może być przede wszystkim narzędziem wsparcia przy istniejących zaburzeniach metabolicznych, a nie suplementem profilaktycznym dla osób w pełni zdrowych.