Naziemek ceglasty

Czym jest naziemek ceglasty i gdzie go spotkać?

Naziemek ceglasty (Albatrellus confluens, znany też jako Albatrellopsis confluens po reklasyfikacji taksonomicznej z 1993 roku) to grzyb z rodziny Albatrellaceae, który wyróżnia się na tle typowych leśnych gatunków. Rośnie nie na drewnie, lecz bezpośrednio na ziemi – najczęściej w lasach iglastych, szczególnie świerkowych i jodłowych. Tworzy mikoryzę głównie z jodłą i świerkiem, co oznacza, że żyje w symbiozie z korzeniami tych drzew.

W Polsce można go spotkać w lasach górskich – w Karkonoszach, Beskidach i Bieszczadach – od lipca do października. Rośnie gromadnie: owocniki zlewają się ze sobą, tworząc duże skupiska nawet do 50 cm średnicy. Właśnie ta cecha – „zlewanie się” kapeluszy – dała mu łacińską nazwę confluens (łączący się).

W Polsce naziemek ceglasty widnieje na Czerwonej Liście Grzybów jako gatunek wymierający (krytycznie zagrożony), co oznacza, że jego zbiory powinny być prowadzone z dużą ostrożnością i odpowiedzialnością.

Jak wygląda naziemek ceglasty – opis i podobne gatunki

Kapelusz osiąga 3–25 cm średnicy, jest suchy, gładki, o barwie kremowej, morelowej lub bladopomarańczowej z lekkim pomarańczowym połyskiem. Z wiekiem może pękać, a pod wpływem glonów – zielenić. Po wysuszeniu owocniki nabierają charakterystycznych ceglastoczerwonych odcieni, co jest jedną z cech rozpoznawczych gatunku. Reakcja z KOH (wodorotlenkiem potasu) daje purpurowe zabarwienie powierzchni.

Hymenofor (dolna część kapelusza) pokryty jest drobnymi porami (3–5 na mm), białymi do kremowych, które pod naciskiem lub po uszkodzeniu mogą zmieniać kolor na zielonkawy lub żółtawy. Trzon mierzy 3–6 cm długości i 1–3 cm grubości, jest biały, gładki, lekko ekscentryczny. Miąższ – biały, dość miękki – ma przyjemny lub neutralny zapach; młode okazy smakują łagodnie, starsze – wyraźnie gorzko.

Przy zbiorze warto zachować szczególną ostrożność, bo naziemek ceglasty można pomylić z innymi gatunkami:

• Albatrellus ovinus (naziemek owczy) – jadalny, ma jaśniejszy kapelusz i cytrynowo-żółte pory; nie rośnie w skupiskach, miąższ żółknie po wysuszeniu.
• Laeticutis cristata – ma żółto-zielono-brązowy kapelusz i rośnie w lasach liściastych.
• Hydnum repandum i H. rufescens (jeżówki) – mają kolczasty hymenofor zamiast porów; jadalne, gdy są białe lub żółtawe.

Jakie związki aktywne zawiera naziemek ceglasty?

To właśnie skład chemiczny naziemka ceglastego przyciąga uwagę badaczy. W owocnikach zidentyfikowano ponad 57 metabolitów wtórnych, w tym meroterpenoidy, związki azotowe (pochodne L-izoleucyny), polienowe piroyny i poliestry. Najważniejsze z nich to:

• Grifolin – główny meroterpernoid, badany pod kątem działania przeciwnowotworowego i przeciwzapalnego.
• Kwas grifolowy (grifolic acid) – wykazuje aktywność antynowotworową w komórkach kości.
• Neoalbaconol – związek o potencjale proapoptotycznym, badany w modelach raka nosogardła.
• Neogrifolin – substancja o właściwościach antyoksydacyjnych i potencjalnie chroniąca przed wchłanianiem cholesterolu z pożywienia.

Grzyby z rodzaju Albatrellus zawierają też enzymy – proteazy, amylazy i lipazy – które mają znaczenie zarówno w przemyśle spożywczym, jak i w badaniach farmakologicznych.

Co mówią badania naukowe o właściwościach naziemka ceglastego?

Badania prowadzone głównie w warunkach laboratoryjnych (in vitro) i na modelach zwierzęcych (in vivo) pokazują kilka interesujących kierunków aktywności biologicznej wyciągu z naziemka ceglastego.

Działanie przeciwnowotworowe jest najlepiej udokumentowane. Grifolin w kulturach komórek raka jajnika (A2780) hamował ich namnażanie i indukował apoptozę (zaprogramowaną śmierć komórek) poprzez inaktywację szlaków sygnałowych ERK1/2 i Akt, zatrzymując cykl komórkowy w fazie G2/M. Kwas grifolowy w komórkach kostniakomięsaka (najczęstszy rak kości) blokował produkcję energii w mitochondriach, powodując spadek poziomu ATP o ok. 70%. Neoalbaconol natomiast wykazał w modelu mysim z rakiem nosogardła hamowanie wzrostu guza o 60–80% bez wyraźnej toksyczności systemowej. Polisacharydy z grzybni wykazały stuprocentową skuteczność hamowania komórek Sarcoma 180 i komórek Ehrlicha w badaniach laboratoryjnych.

Inne zbadane właściwości obejmują:

• Działanie przeciwzapalne – inhibicja COX-2 i NF-κB, szlaków zapalnych aktywnych m.in. w reumatoidalnym zapaleniu stawów i wstrząsie septycznym.
• Neuroprotekcja – ochrona neuronów przed stresem oksydacyjnym (nadtlenkiem wodoru) poprzez aktywację szlaku Nrf2.
• Wazorelaksacja – rozszerzanie naczyń krwionośnych (relaksacja tętnic o ok. 50% przy stężeniu 10 µM w badaniach laboratoryjnych).
• Działanie rozjaśniające skórę – inhibicja tyrozynazy (enzymu odpowiedzialnego za syntezę melaniny) o ok. 40%, co otwiera potencjalne zastosowanie w dermatologii i kosmetologii.

Wyciąg z naziemka ceglastego – formy i perspektywy stosowania

Wyciąg z naziemka ceglastego nie jest jeszcze produktem powszechnie dostępnym w aptekach. Preparaty ekstraktów etanolowych (ok. 70% etanol) standaryzowanych na grifolin są przedmiotem badań naukowych, a nie produktami zarejestrowanymi. Zawartość grifolinu w suchej masie grzyba wynosi ok. 0,5–1,5%, a aktywność biologiczna ekstraktu spada po 6 miesiącach przechowywania w temperaturze pokojowej.

Z perspektywy farmaceutycznej, potencjalne zastosowania obejmują onkologię uzupełniającą, neuroprotekcję (np. po udarach) oraz dermatologię (hiperpigmentacja skóry). Badania sugerują, że grifolin działa selektywnie na komórki nowotworowe, nie wpływając istotnie na zdrowe tkanki – co jest obiecującą cechą każdego kandydata na lek przeciwnowotworowy. Trwają prace nad poprawą biodostępności tych związków, m.in. z wykorzystaniem nośników liposomalnych.

Podsumowując: naziemek ceglasty to gatunek o udokumentowanym potencjale farmakologicznym, ale wymagający dalszych randomizowanych badań klinicznych na ludziach. Jeśli interesujesz się suplementacją grzybami leczniczymi, zapytaj lekarza lub farmaceuty o aktualny stan wiedzy – szczególnie jeśli jesteś w trakcie leczenia onkologicznego lub przyjmujesz leki przewlekle.