Metoksalen – porównanie substancji czynnych

Metoksalen, aminolewulinian heksylu i kwas 5-aminolewulinowy to substancje wykorzystywane w fototerapii i diagnostyce nowotworów. Porównanie ich zastosowań, działania i bezpieczeństwa.

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i grupa terapeutyczna

W tej analizie porównujemy metoksalen (Methoxalenum), aminolewulinian heksylu oraz kwas 5-aminolewulinowy. Wszystkie te substancje są stosowane w nowoczesnych metodach leczenia lub diagnostyki chorób nowotworowych i zmian skórnych z wykorzystaniem światła – w tzw. fototerapii lub fotodiagnostyce¹²³. Należą do grupy leków przeciwnowotworowych, immunomodulujących lub preparatów diagnostycznych, które aktywują się po ekspozycji na określone długości fal światła. Ich główną cechą wspólną jest wykorzystanie zjawisk fotochemicznych, dzięki którym można uzyskać efekt terapeutyczny (zniszczenie komórek nowotworowych, zahamowanie rozwoju choroby) lub diagnostyczny (lepsza widoczność zmian podczas zabiegu)¹²³.

Wskazania do stosowania – kiedy używa się poszczególnych substancji?

Choć wszystkie te substancje są związane z fototerapią, różnią się głównymi wskazaniami oraz postaciami i drogami podania:

• Metoksalen jest stosowany wyłącznie w połączeniu z aparatem do fotoferezy, w leczeniu objawów skórnych zaawansowanego T-komórkowego chłoniaka skóry (CTCL) u dorosłych pacjentów, którzy nie reagują na inne terapie⁴. Lek podaje się pozaustrojowo, tzn. jest dodawany do frakcji krwi poza organizmem pacjenta, a następnie aktywowany światłem UVA i reinfundowany do krwiobiegu⁵.
• Aminolewulinian heksylu wykorzystuje się wyłącznie do celów diagnostycznych – podaje się go do pęcherza moczowego, by ułatwić wykrycie i leczenie raka pęcherza podczas cystoskopii fluorescencyjnej⁶. Nie jest stosowany terapeutycznie, a jedynie wspomaga wykrywanie zmian nowotworowych.
• Kwas 5-aminolewulinowy ma szerokie zastosowanie: doustnie – do wizualizacji tkanek glejaka złośliwego podczas operacji mózgu⁷; miejscowo na skórę – do leczenia rogowacenia słonecznego (zmian przednowotworowych) i powierzchownego raka podstawnokomórkowego, a także w diagnostyce i terapii fotodynamicznej różnych zmian skórnych⁸⁹.

Wskazania te częściowo się pokrywają – wszystkie substancje są wykorzystywane w onkologii i dermatologii, jednak ich zastosowanie zależy od rodzaju choroby, miejsca występowania zmian i dostępnej metody leczenia. Warto podkreślić, że żadna z tych substancji nie jest stosowana u dzieci – wszystkie preparaty są przeznaczone dla osób dorosłych, a w przypadku dzieci i młodzieży brak jest odpowiednich badań lub stosowanie jest przeciwwskazane^510111213.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie porównywane substancje wykorzystują zjawiska fotochemiczne, jednak ich mechanizm działania i sposób aktywacji w organizmie różnią się:

• Metoksalen jest środkiem fotouczulającym – po podaniu pozaustrojowym i ekspozycji na światło UVA wiąże się z DNA komórek, powodując ich uszkodzenie i śmierć, co prowadzi do zahamowania rozwoju nowotworu i efektu immunomodulującego¹. Metoksalen podawany pozaustrojowo praktycznie nie powoduje ogólnoustrojowych działań niepożądanych, ponieważ jego stężenie w surowicy jest bardzo niskie¹⁴.
• Aminolewulinian heksylu oraz kwas 5-aminolewulinowy są prekursorami naturalnych barwników (porfiryn), które po podaniu do organizmu gromadzą się w komórkach nowotworowych lub zmienionych chorobowo. Po oświetleniu odpowiednią długością fali światła, barwniki te emitują fluorescencję (świecą na czerwono), co pozwala na wykrycie zmian lub, w przypadku terapii fotodynamicznej, na ich zniszczenie²³¹⁵¹⁶.

Różnice dotyczą także losów tych leków w organizmie. Metoksalen po podaniu pozaustrojowym jest prawie całkowicie metabolizowany i wydalany przez wątrobę i nerki, natomiast aminolewulinian heksylu i kwas 5-aminolewulinowy stosowane miejscowo lub doustnie mają ograniczoną biodostępność ogólnoustrojową i są wydalane głównie z moczem^1417181920.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Porównywane substancje mają pewne wspólne przeciwwskazania, ale także różnią się w zależności od mechanizmu działania i drogi podania:

• Wszystkie trzy substancje są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na substancję czynną lub porfiryny oraz u osób z porfirią (rzadka choroba związana z metabolizmem barwników krwi)^2122232425.
• Metoksalen nie może być stosowany u kobiet w ciąży, karmiących piersią, a także u pacjentów z aktywnymi nowotworami skóry (czerniak, rak podstawnokomórkowy, rak płaskonabłonkowy), z afakią (brak soczewki oka), zaburzeniami krzepnięcia czy po usunięciu śledziony²¹.
• Aminolewulinian heksylu i kwas 5-aminolewulinowy są przeciwwskazane u osób z ostrymi lub przewlekłymi postaciami porfirii oraz znanymi fotodermatozami (choroby skóry nasilające się pod wpływem światła), a także u kobiet w ciąży i karmiących piersią (chyba że potencjalna korzyść przewyższa ryzyko)^22232425.

Dodatkowo, w przypadku wszystkich substancji należy zachować szczególną ostrożność u osób z chorobami wątroby lub nerek, choć dla metoksalenu istnieją doniesienia o wydłużonym okresie półtrwania w zaburzeniach wątroby, co może wymagać dłuższej ochrony przed światłem po zabiegu²⁶. Kwas 5-aminolewulinowy oraz aminolewulinian heksylu nie powinny być stosowane u osób z aktywnym stanem zapalnym w miejscu podania²⁷²⁸.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Stosowanie wszystkich trzech substancji u dzieci i młodzieży nie zostało wystarczająco przebadane – nie są one zalecane w tej grupie wiekowej^510111213.

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Metoksalen jest przeciwwskazany w ciąży i laktacji. Aminolewulinian heksylu i kwas 5-aminolewulinowy nie powinny być stosowane w tych okresach, chyba że nie ma innej alternatywy, a karmienie piersią należy przerwać na czas leczenia^2930313233.
• Pacjenci z zaburzeniami nerek lub wątroby: W przypadku wszystkich substancji nie zaleca się stosowania lub należy zachować ostrożność ze względu na brak odpowiednich badań oraz możliwe wydłużenie czasu działania leku i ryzyko działań niepożądanych²⁶¹¹²⁰.
• Kierowcy i osoby obsługujące maszyny: Po zabiegu z użyciem metoksalenu nie zaleca się prowadzenia pojazdów bezpośrednio po fotoferezie, ponieważ mogą wystąpić przemijające zaburzenia układu krążenia oraz konieczność noszenia okularów przeciwsłonecznych³⁴. Dla aminolewulinianu heksylu i kwasu 5-aminolewulinowego nie stwierdzono istotnego wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów, choć w przypadku terapii fotodynamicznej zaleca się ostrożność^35363738.

Warto podkreślić, że wszystkie substancje mogą powodować reakcje nadwrażliwości na światło – po zabiegach należy chronić skórę (a w przypadku metoksalenu także oczy) przed ekspozycją na światło słoneczne przez określony czas^39402841.

Podsumowanie – fotouczulacze i preparaty do fotodiagnostyki w terapii i diagnostyce nowotworów