Klitoria ternateńska

Czym jest klitoria ternateńska i skąd pochodzi tradycja jej stosowania?

Klitoria ternateńska (Clitoria ternatea L.) to wieloletnia roślina pnąca z rodziny bobowatych, szeroko uprawiana w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. W ajurwedzie znana jest pod nazwą Shanka Pushpi – jako jeden z czterech ziół stosowanych tradycyjnie w celu wspierania zdrowia neurologicznego, poprawy pamięci i inteligencji oraz łagodzenia stanów lękowych². Popularna nazwa angielska to butterfly pea (motyli groszek), a w Polsce coraz częściej spotykamy ją pod nazwą handlową blue matcha – choć nie ma ona nic wspólnego z japońską herbatą matcha z zielonej herbaty.⁶

Tradycyjne zastosowania obejmowały szerokie spektrum dolegliwości: od problemów z pamięcią i stanów lękowych, przez choroby układu moczowego i oddechowego, aż po schorzenia skóry i oczu⁷. Współczesna nauka bada, które z tych zastosowań mają podstawy farmakologiczne – choć większość dotychczasowych dowodów pochodzi z badań na zwierzętach lub badań laboratoryjnych (in vitro), a nie z prób klinicznych na ludziach.

Co zawierają kwiaty klitorii ternateńskiej – profil fitochemiczny

Intensywnie niebieski kolor kwiatów pochodzi od antocyjanów, a dokładnie od unikalnych dla tej rośliny ternatyn (C1, C2, C3, C4, C5, D3 oraz preternatyny A3 i C4) i glikozydów delfinidyny⁸. To właśnie delfinidyna nadaje płatkom charakterystyczny niebieskofioletowy odcień, który zmienia się w zależności od pH – w środowisku kwaśnym przesuwa się ku czerwieni, w zasadowym ku zieleni⁹.

Poza antocyjanami kwiaty są bogatym źródłem flawonoidów – kwercetyny, kemferolu i myriacetyny (w formie glikozydów) – których zawartość w ekstrakcie etanolowym sięga 3,75 mg ekwiwalentu kwercetyny na gram¹. Kwercetyna stanowi średnio około 4,2% (42 ppm) suchej masy ekstraktu¹⁰. W roślinie zidentyfikowano też terpenoidy (taraxerol, taraxeron, kwas oleanolowy, kwas ursolowy), alkaloidy (wazycyna, wazycynon), kwasy fenolowe (kawowy, ferulowy, chlorogenowy), saponiny oraz cykliczne peptydy zwane kliotydami¹¹¹². Różne części rośliny różnią się składem – kwiaty są najlepiej zbadanym i najczęściej stosowanym surowcem.

Jak działa klitoria ternateńska na mózg i układ nerwowy?

Najbardziej obiecujące – i jednocześnie najlepiej zbadane na modelach zwierzęcych – jest działanie neuroprotekcyjne klitorii ternateńskiej. Ekstrakt z rośliny hamuje aktywność acetylocholinesterazy, enzymu rozkładającego acetylocholinę w synapsach. Wyższy poziom acetylocholiny przekłada się na lepszą komunikację między neuronami, co w badaniach na gryzoniach wiązało się z poprawą pamięci i zdolności uczenia się³¹³. Z tego mechanizmu wynika zainteresowanie rośliną jako potencjalnym kandydatem w badaniach nad chorobą Alzheimera i Parkinsona¹⁴.

W modelach zwierzęcych dokumentowano również:

• Działanie anksjolityczne – metanolowy ekstrakt z liści w dawce 300 mg/kg zmniejszał lęk u szczurów w stopniu porównywalnym do alprazolamu¹⁵.
• Działanie przeciwdepresyjne i przeciwdrgawkowe – metanolowy ekstrakt wykazywał aktywność w testach PTZ i MES stosowanych do oceny leków przeciwpadaczkowych¹⁶.
• Neuroprotekcję – ekstrakt z korzenia chronił neurony hipokampa CA3 u myszy poddanych stresowi¹⁷.
• Działanie przeciwstresowe – ekstrakt etanolowy z korzeni zmniejszał liczbę wrzodów wywołanych stresem zimno-unieruchomieniowym¹⁸.

Wszystkie te efekty zaobserwowano wyłącznie w badaniach na zwierzętach lub w warunkach laboratoryjnych. Żadne kontrolowane badanie kliniczne z udziałem ludzi nie potwierdziło dotąd tych działań. Klitoria ternateńska jest więc rośliną o obiecującym potencjale, ale nie lekiem o udowodnionej skuteczności neurologicznej².

Właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne – co mówią badania?

Aktywność antyoksydacyjna klitorii ternateńskiej jest jedną z najlepiej udokumentowanych jej właściwości. Ekstrakt wodny wykazuje zdolność do neutralizowania wolnych rodników: IC₅₀ dla metody DPPH wynosi od 6,77 mg/ml (ekstrakt wodny) do 14,11 mg/ml (ekstrakt etanolowy), a hamowanie utleniania w teście FRAP osiąga IC₅₀ 5,44%¹. W badaniu na liściach odmiany niebieskiej maksymalna aktywność zmiatania rodników DPPH sięgała 86,6%¹⁹.

Za tę aktywność odpowiadają przede wszystkim antocyjany (ternatyny, delfinidyna), kwercetyna, rutyna, katechina oraz kwasy fenolowe – galusowy i kawowy²⁰. Mechanizm polega na oddawaniu atomów wodoru z grup –OH pierścienia aromatycznego wolnym rodnikom, przez co dezaktywuje się rodniki DPPH, ABTS i FRAP²⁰. W badaniach laboratoryjnych ekstrakt z kwiatów hamował też aktywność enzymów α-amylazy i α-glukozydazy (uczestniczących w trawieniu cukrów) oraz wykazywał działanie obniżające utlenianie cholesterolu LDL²¹.

Potencjalne działanie hipoglikemizujące – perspektywa dla diabetyków

Kilka badań na modelach zwierzęcych dokumentuje wpływ klitorii ternateńskiej na gospodarkę węglowodanową. W jednym z nich podawanie ekstraktu chloroformowego w dawce 300 mg/kg szczurom z cukrzycą wywołaną streptozotocyną obniżyło poziom glukozy we krwi z 378 mg/dl do 136 mg/dl po 12 dniach leczenia²³. Ekstrakt etanolowy z kwiatów zwiększał liczbę komórek β trzustki i obniżał poziom HbA1c u szczurów z cukrzycą²⁴.

Proponowane mechanizmy obejmują:

• Hamowanie α-glukozydazy – enzymu trawiennego zwalniającego wchłanianie glukozy z jelita²⁵.
• Poprawę wrażliwości na insulinę i ochronę komórek β trzustki przed uszkodzeniem oksydacyjnym²⁶.
• Zmniejszenie stresu oksydacyjnego w wątrobie i trzustce²⁴.

Są to wyniki wyłącznie z badań na zwierzętach. Nie ma danych klinicznych, które pozwalałyby stwierdzić, że klitoria ternateńska obniża poziom cukru we krwi u ludzi. Osoby z cukrzycą stosujące leki przeciwcukrzycowe powinny zachować szczególną ostrożność – patrz sekcja bezpieczeństwa poniżej.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe – co pokazują badania laboratoryjne?

Ekstrakty z różnych części klitorii ternateńskiej wykazywały w badaniach in vitro aktywność przeciwbakteryjną i przeciwgrzybiczą wobec szerokiego spektrum drobnoustrojów. Metanolowy ekstrakt z liści i korzeni hamował wzrost szczepów opornych na antybiotyki: Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Vibrio cholerae, Pseudomonas aeruginosa i Klebsiella pneumoniae²⁷. Ekstrakt z kwiatów w stężeniu 0,06 mg/ml hamował wzrost Streptococcus mutans (bakterii odpowiedzialnej za próchnicę) w 70%²⁸. Za działanie przeciwbakteryjne odpowiada głównie kwercetyna, która uszkadza ściany komórkowe bakterii i hamuje tworzenie biofilmu²⁹.

Podobnie jak w przypadku pozostałych właściwości – wszystkie te dane pochodzą z badań laboratoryjnych. Nie oznacza to, że spożywanie herbaty z klitorii ternateńskiej leczy infekcje bakteryjne.

Formy dostępne i orientacyjne dawkowanie

Klitorię ternateńską można spotkać w kilku postaciach:

Ze względu na brak badań klinicznych na ludziach nie ustalono optymalnej dawki. Na podstawie badania mieszanki ziołowej szacuje się, że dawki w monoterapii mogą wynosić około 125–250 mg ekstraktu dziennie, jednak są to tylko orientacyjne przybliżenia – nie zalecenia kliniczne⁴. Jeśli rozważasz stosowanie suplementu z tym składnikiem, kieruj się zaleceniami producenta i skonsultuj się z farmaceutą.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Klitoria ternateńska jest ogólnie uznawana za bezpieczną w ilościach spożywczych (herbata, barwnik w żywności), jednak jej stosowanie jako suplementu wymaga ostrożności w kilku sytuacjach:

• Ciąża i karmienie piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa; zaleca się unikanie suplementacji i konsultację z lekarzem przed spożyciem nawet w formie herbaty⁵.
• Cukrzyca i leki przeciwcukrzycowe – ze względu na potencjalne działanie obniżające poziom glukozy, jednoczesne stosowanie z metforminą, insuliną lub innymi lekami hipoglikemizującymi może nasilać ich efekt i prowadzić do hipoglikemii²⁵.
• Leki obniżające ciśnienie krwi – wstępne dane sugerują działanie hipotensyjne; połączenie z lekami na nadciśnienie może nadmiernie obniżyć ciśnienie¹³.
• Leki działające na OUN – ze względu na działanie sedatywne i anksjolityczne wykazane w badaniach na zwierzętach, ostrożność jest wskazana przy jednoczesnym stosowaniu leków uspokajających, przeciwlękowych lub nasennych¹⁶.
• Choroby wątroby i nerek – brak danych o bezpieczeństwie długoterminowego stosowania w tych schorzeniach; wskazana konsultacja lekarska.
• Alergia – roślina należy do rodziny bobowatych; osoby z alergią na rośliny strączkowe powinny zachować ostrożność⁵.

Jeśli po spożyciu klitorii ternateńskiej pojawią się nudności, ból brzucha lub biegunka, przerwij stosowanie i skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem³⁰. W razie silnej reakcji alergicznej (wysypka, duszność, obrzęk) – niezwłocznie wezwij pomoc medyczną.

Klitoria ternateńska to fascynująca roślina o bogatym profilu fitochemicznym i obiecującym potencjale terapeutycznym – szczególnie w obszarze neuroprotekcji i antyoksydacji. Jeśli chcesz włączyć ją do swojej diety w formie herbaty lub blue matchy, możesz to zrobić spokojnie, traktując ją jako smaczny napój z dodatkowymi polifenolami. Jeśli rozważasz suplementację w kapsułkach – porozmawiaj wcześniej z farmaceutą, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki lub masz choroby przewlekłe. Pamiętaj, że obiecujące wyniki badań na zwierzętach to dopiero pierwszy krok na długiej drodze do potwierdzenia skuteczności u ludzi.