Gorczyca czarna

Co to jest gorczyca czarna i co zawierają jej nasiona?

Gorczyca czarna (Brassica nigra) to roślina z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), spokrewniona z rzepą, kapustą i chrzanem. W aptece i zielarstwie znaczenie mają przede wszystkim jej nasiona oraz wyciąg z nasion gorczycy czarnej. Surowiec jest znany od starożytności – Hipokrates opisywał jego właściwości już ok. 450 r. p.n.e., a starożytni Grecy i Rzymianie stosowali go zarówno w kuchni, jak i medycynie¹⁰.

Charakterystyczny ostry smak i zapach nasion pochodzi z układu sinigrina–myrozynaza. Sinigrina (glukozynolan allilowy, C₁₀H₁₆KNO₉S₂) jest przechowywana w osobnych komórkach niż enzym myrozynaza. Dopiero gdy nasiona zostaną zmiażdżone lub zmoczone wodą, oba składniki wchodzą w kontakt i myrozynaza katalizuje hydrolizę sinigry do allilo-izotiocyjanianu (AITC) – lotnego, bogatego w siarkę związku odpowiedzialnego za większość biologicznej aktywności rośliny¹².

Oprócz sinigry nasiona gorczycy czarnej zawierają⁴¹¹:

• Olej tłusty (ok. 31–33% masy nasion) – złożony z glicerydów kwasów oleinowego, stearynowego, erukowego (brassikowego) i behenowego.
• Flawonoidy – kwercetyna i kemferol oraz ich glikozydy, odpowiedzialne za aktywność antyoksydacyjną.
• Kwasy fenolowe – sinapinowy, kawowy, ferulowy; wykazują właściwości neutralizowania wolnych rodników.
• Sinapina – amid fenolowy charakterystyczny dla roślin kapustowatych.
• Minerały – wapń, magnez, potas, selen, cynk.
• Cholina, askorbigen, alkaloidy, saponiny, garbniki – składniki charakterystyczne dla B. nigra.

Nasiona gorczycy czarnej nie zawierają skrobi w dojrzałej postaci, a otoczka nasienna ma znacznie mniej śluzu niż nasiona gorczycy białej¹.

Jak działa gorczyca czarna na organizm?

Mechanizm działania gorczycy czarnej jest ściśle związany z AITC. Po nałożeniu na skórę AITC przejściowo aktywuje receptory TRPA1 – kanały bólowe w zakończeniach nerwowych – co wywołuje uczucie ciepła i miejscowe przekrwienie (efekt rubefaciens, czyli rumieniący)¹². To przekrwienie leży u podstaw tradycyjnego stosowania plastrów gorczycowych: krew napływa do powierzchni skóry, odciążając przekrwione narządy wewnętrzne i łagodząc ból mięśni oraz stawów¹³.

Tradycyjne i współczesne zastosowania gorczycy czarnej

Tradycja medyczna opisuje gorczycę czarną jako środek drażniący, pobudzający, moczopędny i wymiotny¹³. Przez wieki stosowano ją w wielu postaciach:

• Plastry gorczycowe – zewnętrznie na klatkę piersiową i plecy przy zapaleniu oskrzeli, zapaleniu opłucnej, bólach reumatycznych i bólach krzyża¹⁵¹⁶.
• Kąpiel nóg z gorczycą – nasiona rozkruszane w gorącej wodzie stosowano przy przeziębieniu, bólach głowy i zimnych kończynach¹³.
• Doustne preparaty – napar lub odwar z nasion jako łagodny środek przeczyszczający, pobudzający wydzielanie soków trawiennych i poprawiający apetyt; łyżka mąki gorczycowej w szklance letniej wody działała jako środek wymiotny¹³¹⁶.
• Olej z nasion – zewnętrznie przy reumatyzmie i odmrożeniach (chilblains); w tradycji ajurwedyjskiej – do masażu stawów¹⁴.

Współcześni zielarze i naturopaci zalecają mielone nasiona w dawce 250–500 mg jako wsparcie dla trawienia, a tynktury ziołowe w dawce ok. 1 ml rozcieńczonej w wodzie, 2–4 razy dziennie¹⁷¹⁸. Podkreślić jednak trzeba, że dla tych dawek brak jest wystandaryzowanych badań klinicznych potwierdzających skuteczność i bezpieczeństwo.

Co mówią badania naukowe o gorczycy czarnej?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i na zwierzętach – solidnych badań klinicznych na ludziach jest niewiele, a ich jakość jest ograniczona. Wyniki wstępnych badań są jednak interesujące:

Wyniki badań na zwierzętach i in vitro są obiecujące, ale nie można ich bezpośrednio przekładać na działanie u ludzi. Wymagają potwierdzenia w rzetelnych badaniach klinicznych z odpowiednią grupą kontrolną⁵⁶.

Działania niepożądane i ryzyko stosowania gorczycy czarnej

Gorczyca czarna w ilościach kulinarnych jest uznawana za bezpieczną. Ryzyko pojawia się przy stosowaniu w dawkach leczniczych – zarówno doustnie, jak i zewnętrznie⁷.

Doustnie (duże dawki):

• Uszkodzenie błony śluzowej gardła i przełyku.
• Biegunka, nudności, skurcze jelit.
• Senność, trudności z oddychaniem.
• W skrajnych przypadkach: niewydolność serca, śpiączka, zgon⁷²⁷.

Zewnętrznie (na skórę):

• Zaczerwienienie i pieczenie – typowa, pożądana reakcja rubefaciens.
• Pęcherze i uszkodzenia skóry przy zbyt długim kontakcie (powyżej 10–15 minut)⁹.
• Oparzenia chemiczne przy zastosowaniu czystego olejku musztardowego bez rozcieńczenia¹³.

Dawki powyżej 5 g nasion dziennie stosowane doustnie mogą powodować podrażnienie przewodu pokarmowego (pieczenie, bóle, biegunka)²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Gorczyca czarna w dawkach leczniczych to nie jest preparat do swobodnego stosowania. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed użyciem, jeśli:

• Jesteś w ciąży – gorczyca czarna zawiera związki mogące pobudzić miesiączkę i wywołać poronienie; jej stosowanie w dawkach leczniczych w ciąży jest uważane za niebezpieczne⁸²⁸.
• Karmisz piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa dla matki i dziecka²⁹.
• Masz cukrzycę – gorczyca czarna może obniżać poziom cukru we krwi; łączenie jej z lekami przeciwcukrzycowymi (insuliną, pochodnymi sulfonylomocznika, metforminą) grozi hipoglikemią³⁰³¹.
• Czeka cię operacja – odstawić gorczycę czarną co najmniej 2 tygodnie przed planowanym zabiegiem ze względu na możliwe zaburzenia kontroli glikemii podczas i po operacji²⁸³².
• Masz chorobę tarczycy – związki goitrogenne w nasionach mogą interferować z leczeniem niedoczynności tarczycy²⁵.
• Masz wrzody żołądka lub zapalenie jelit – gorczyca czarna drażni błony śluzowe i może nasilić objawy²⁶.
• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe – gorczyca czarna może wykazywać łagodne działanie antyagregacyjne²⁵.

Jeśli po nałożeniu plastra gorczycowego pojawi się silne pieczenie, pęcherze lub zaczerwienienie przekraczające obszar aplikacji – natychmiast usuń plaster, przemyj skórę chłodną wodą i skontaktuj się z lekarzem. W razie przypadkowego spożycia dużej ilości nasion lub wyciągu i wystąpienia trudności z oddychaniem, bólu w klatce piersiowej lub zaburzeń przytomności – dzwoń na numer alarmowy 112.

Formy dostępne i praktyczne wskazówki dla pacjenta

W aptekach i sklepach zielarskich gorczycę czarną można znaleźć jako nasiona luzem, mieloną mąkę gorczycową, olej oraz gotowe plastry gorczycowe. Wyciąg z nasion gorczycy czarnej bywa składnikiem preparatów złożonych stosowanych zewnętrznie przy bólach mięśniowo-szkieletowych.

Kilka praktycznych zasad przy stosowaniu:

• Plaster gorczycowy trzymaj na skórze maksymalnie 10–15 minut i nigdy nie stosuj na uszkodzoną lub podrażnioną skórę⁹.
• Przed nałożeniem plastra na większy obszar wykonaj próbę uczuleniową – nałóż niewielką ilość pasty na wewnętrzną stronę nadgarstka na kilka minut.
• Nie stosuj czystego olejku musztardowego bezpośrednio na skórę bez rozcieńczenia – może wywołać natychmiastowe pęcherze¹³.
• Gorczyca czarna jako przyprawa (w mustardzie, marynatach) jest bezpieczna dla większości osób. Ryzyko pojawia się dopiero przy stosowaniu w wyższych dawkach jako preparat leczniczy⁷.
• Nie stosuj gorczycy czarnej u dzieci wewnętrznie bez konsultacji z pediatrą²⁶.