Glicerydy sojowe

Czym są glicerydy sojowe i jak powstają?

Glicerydy sojowe to mieszanina mono-, di- i triglicerydów otrzymywanych z oleju sojowego tłoczonego z nasion soi (Glycine soja lub Glycine max). Pod względem chemicznym są to estry glicerolu i długołańcuchowych kwasów tłuszczowych C16–C18, w tym nienasyconych¹. Olej sojowy poddaje się rafinacji, odwanianiu i filtrowaniu w niskiej temperaturze, by usunąć fosfolipidy i sterole – efektem jest farmaceutycznie czysty surowiec⁹.

Skład kwasów tłuszczowych decyduje o właściwościach użytkowych: kwas linolowy (ok. 54%), oleinowy (ok. 23%), palmitynowy (ok. 11%), linolenowy (ok. 8%) i stearynowy (ok. 4%) tworzą profil bogaty w wielonienasycone kwasy tłuszczowe². To właśnie wysoka zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych sprawia, że glicerydy sojowe są płynne w temperaturze pokojowej i dobrze mieszają się z innymi składnikami lipidowymi w formułach farmaceutycznych.

Olej sojowy zawiera też naturalne fosfolipidy – fosfatydylocholinę (PC, ok. 39%), fosfatydyloetanoloaminę (PE, ok. 23%) i fosfatydyloinozytol (PI, ok. 20%), które działają jak wbudowane emulgatory i zwiększają stabilność preparatów lipidowych².

Po co glicerydy sojowe są dodawane do leków?

Głównym zadaniem glicerydów sojowych w farmacji jest poprawa biodostępności substancji czynnych trudno rozpuszczalnych w wodzie. Tworzą one lipidowe środowisko w przewodzie pokarmowym, które zwiększa rozpuszczalność leku i ułatwia jego wchłanianie przez błonę jelitową¹⁰. Trójglicerydowa matryca otacza cząsteczki leku, co przyspiesza ich przejście przez barierę jelitową¹¹.

Glicerydy sojowe pełnią w preparatach kilka funkcji jednocześnie³⁴:

• Emulgator – stabilizuje emulsje olejowo-wodne, mikro- i nanoemulsje.
• Nośnik lipidowy – tworzy bazę dla systemów SEDDS i SMEDDS (samoemiulgujące systemy dostarczania leków), liposomów, nanocząstek i mikrosfer.
• Plastyfikator – obniża temperaturę przetwarzania podczas produkcji tabletek metodą wytłaczania na gorąco.
• Smar – zmniejsza tarcie podczas tabletkowania, zapobiega przyklejaniu się masy do stempli¹².
• Rozpuszczalnik hydrofobowy – stanowi fazę olejową dla substancji lipofilowych w kapsułkach i roztworach¹³.

W jakich postaciach leków i kosmetyków można je spotkać?

Glicerydy sojowe są wszechstronne – znajdziesz je w bardzo różnych postaciach preparatów. Poniżej zestawienie najważniejszych zastosowań⁴¹⁴¹⁵:

W kapsułkach żelatynowych miękkich olej sojowy jest płynny w temperaturze pokojowej, co umożliwia równomierne napełnienie i szybkie uwalnianie leku po połknięciu¹⁵. W preparatach o przedłużonym uwalnianiu lipidowa matryca kontroluje szybkość dyfuzji substancji czynnej – pozwala to wydłużyć działanie leku i zmniejszyć częstotliwość dawkowania¹⁶.

W kosmetyce glicerydy sojowe figurują w składzie (INCI: Soybean Glycerides) jako emolient i składnik kondycjonujący skórę – zmiękczają naskórek i ograniczają utratę wody⁶¹⁷.

Czy glicerydy sojowe są bezpieczne?

Glicerydy sojowe są uznane za bezpieczne zarówno w farmacji, jak i w kosmetyce. Amerykańska FDA klasyfikuje olej sojowy jako substancję GRAS (generally recognized as safe), co pozwala na jego stosowanie jako składnika pomocniczego w lekach⁸. Badania toksykologiczne preparatów zawierających olej sojowy konsekwentnie potwierdzają dobrą tolerancję i niską toksyczność¹⁸.

Emulsje lipidowe do żywienia dożylnego zawierają zazwyczaj 20–100% oleju sojowego jako składnika tłuszczowego. Przykładowo, niektóre mieszane emulsje dożylne zawierają jedynie 20% oleju sojowego (przy 80% oleju z oliwek), co jest najniższą zawartością wśród dostępnych preparatów tego rodzaju¹⁹. Przy podaniu dożylnym zgłaszano poważne działania niepożądane, takie jak reakcje nadwrażliwości, zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego czy zatorowość tłuszczowa²⁰.

Glicerydy sojowe w formie etoksylowanej (stosowane jako składnik pomocniczy w pestycydach) zostały ocenione przez EPA jako polimery niskiego ryzyka – agencja nie stwierdziła toksyczności dla ludzi, w tym niemowląt i dzieci, przy narażeniu przez pokarm, wodę pitną ani skórę²¹²².

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Glicerydy sojowe jako substancja pomocnicza rzadko same w sobie powodują problemy – jednak w pewnych sytuacjach warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.

• Alergia na soję, orzeszki ziemne lub jaja – przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu dożylnego zawierającego olej sojowy lub glicerydy sojowe bezwzględnie poinformuj personel medyczny o alergii⁷.
• Objawy reakcji alergicznej po zastosowaniu preparatu (wysypka, pokrzywka, obrzęk, duszność, przyspieszone bicie serca) – przerwij stosowanie i niezwłocznie zgłoś się do lekarza lub zadzwoń na pogotowie²³.
• Żywienie pozajelitowe – emulsje lipidowe z olejem sojowym są stosowane wyłącznie w warunkach szpitalnych lub pod ścisłą opieką medyczną; nie należy ich stosować samodzielnie. Działania niepożądane zgłaszane w badaniach klinicznych u dorosłych obejmują nudności, wymioty, hiperlipidemię, hiperglikemię i nieprawidłowe wyniki testów wątrobowych²⁴.
• Dzieci i noworodki – preparaty dożylne z olejem sojowym mogą być stosowane u dzieci i noworodków wyłącznie pod nadzorem lekarza; u najmłodszych pacjentów obserwowano hiperbilirubinemię, anemię i inne powikłania²⁴.
• Interakcje z innymi lekami – emulsje z olejem sojowym wykazują niezgodność z chlorkiem wapnia, glukonianiem wapnia, chlorkiem magnezu, fenobarbitanem sodowym, chlorowodorkiem tetracykliny oraz amfoterycyną B²⁵. Jeśli przyjmujesz którykolwiek z tych leków i masz zlecone żywienie pozajelitowe, koniecznie poinformuj lekarza prowadzącego.

Jeśli na etykiecie leku lub kosmetyku widzisz soybean glycerides, soja glycerides lub olej sojowy, a masz stwierdzoną alergię na soję – skonsultuj się z farmaceutą lub alergologiem przed zastosowaniem preparatu. W przypadku preparatów doustnych i kosmetycznych ryzyko reakcji alergicznej jest znacznie mniejsze niż przy podaniu dożylnym, jednak przy potwierdzonej ciężkiej alergii ostrożność jest zawsze wskazana.

Glicerydy sojowe to dobrze poznana i szeroko stosowana substancja pomocnicza – bezpieczna dla zdecydowanej większości pacjentów. Jeśli masz wątpliwości co do składu preparatu, który stosujesz, farmaceuta w aptece chętnie sprawdzi etykietę i odpowie na Twoje pytania.