Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Erytrytol

Erytrytol to cztęrowęglowy alkohol cukrowy o kaloryczności zaledwie 0,2 kcal/g, powszechnie stosowany jako zamiennik cukru w produktach „keto”, „light” i diabetycznych. Około 90% spożytej dawki wchłania się w jelicie cienkim i jest wydalane w niezmienionej formie z moczem w ciągu 24 godzin – stąd brak wpływu na poziom glukozy i insuliny. Na podstawie oświadczeń zdrowotnych zatwierdzonych przez Komisję Europejską, erytrytol stosowany zamiast cukru przyczynia się do utrzymania mineralizacji zębów i nie powoduje wzrostu glikemii poposiłkowej. Jednocześnie badania z lat 2023–2025 wykazały, że spożycie 30 g erytrytolu podnosi jego stężenie we krwi blisko 1000-krotnie i wiąże się ze zwiększoną reaktywnością płytek krwi oraz potencjalnym ryzykiem zakrzepicy. Badania in vitro na komórkach naczyń mózgowych pokazują wzrost stresu oksydacyjnego i spadek produkcji tlenku azotu. Związek przyczynowo-skutkowy między dietą a chorobami sercowo-naczyniowymi nie został ostatecznie potwierdzony – analizy mendlowskie nie wykazały przyczynowej roli erytrytolu w chorobach kardiometabolicznych.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jak erytrytol jest wchłaniany i wydalany przez organizm i dlaczego nie dostarcza kalorii?
Czy erytrytol jest bezpieczny dla osób z cukrzycą i jaki ma wpływ na zęby?
Co mówią najnowsze badania o ryzyku zakrzepicy i chorobach serca związanych z erytrytolem?
Kto powinien szczególnie uważać na erytrytol i kiedy skonsultować się z lekarzem?
W jakich produktach można spotkać erytrytol i jak go odczytać na etykiecie?

Czym jest erytrytol i dlaczego nie tuczy?

Erytrytol to cztęrowęglowy alkohol cukrowy (poliол) naturalnie obecny w niewielkich ilościach w owocach, grzybach i produktach fermentowanych, takich jak sery czy wino. Przemysłowo wytwarza się go metodą fermentacji glukozy. Jego kaloryczność wynosi zaledwie 0,2 kcal/g – dla porównania zwykły cukier dostarcza 4 kcal/g⁷.

Sekret zerowej kaloryczności tkwi w metabolizmie. Około 90% spożytej dawki wchłania się biernie w jelicie cienkim, trafia do krwi, a następnie jest filtrowane przez nerki i wydalane z moczem w ciągu 24 godzin – w formie chemicznie niezmienionej¹. Organizm nie przetwarza go na energię. Pozostała część (poniżej 10%) dociera do jelita grubego, gdzie bakterie jelitowe niemal jej nie fermentują – co odróżnia erytrytol od innych alkoholi cukrowych, takich jak sorbitol czy mannitol⁸.

Właśnie dlatego erytrytol jest znacznie lepiej tolerowany przez układ pokarmowy niż większość polioli. Inne alkohole cukrowe przyciągają wodę do jelit i ulegają fermentacji, wywołując wzdęcia i biegunkę osmotyczną. Erytrytol – dzięki temu, że znika z jelita zanim dotrze do okrężnicy – rzadko powoduje te dolegliwości⁹.

Jak erytrytol wpływa na poziom cukru we krwi i insulinę?

Erytrytol nie podnosi poziomu glukozy ani insuliny – i jest to właściwość potwierdzona zarówno w badaniach klinicznych, jak i w regulacjach unijnych¹⁰. Ponieważ nie uruchamia typowej odpowiedzi insulinowej na węglowodany, jest chętnie stosowany przez osoby z cukrzycą i insulinoopornością jako zamiennik cukru⁷.

Na podstawie Oświadczenia Zdrowotnego zatwierdzonego przez Komisję Europejską (rozporządzenie UE 432/2012), produkty i napoje zawierające erytrytol zamiast cukru powodują mniejszy wzrost poziomu glukozy we krwi po posiłku w porównaniu z produktami słodzonymi cukrem. Warunkiem stosowania tego oświadczenia jest zastąpienie cukru w ilości określonej przepisami³.

Badania starsze (z 1994 i 2003 roku) nie wykazały istotnego wpływu erytrytolu na cholesterol, trójglicerydy ani metabolizm węglowodanów¹¹. Erytrytol może też spowalniać opróżnianie żołądka i stymulować wydzielanie hormonu jelitowego GLP-1, co może dodatkowo łagodzić skoki glikemii po posiłku¹².

Erytrytol a zdrowie zębów: Na podstawie Oświadczenia Zdrowotnego zatwierdzonego przez Komisję Europejską, erytrytol stosowany zamiast cukru w produktach i napojach, które obniżają pH płytki nazębnej poniżej 5,7, przyczynia się do utrzymania mineralizacji szkliwa. Mechanizm jest prosty: bakterie jamy ustnej nie fermentują erytrytolu, więc nie produkują kwasów niszczących szkliwo. Warunek: produkt nie może obniżać pH płytki poniżej 5,7 przez co najmniej 30 minut po spożyciu².

Czy erytrytol jest bezpieczny? Co mówią najnowsze badania o sercu?

To pytanie, które w ostatnich latach budzi poważną dyskusję naukową. Przez dekady erytrytol był uważany za jeden z najbezpieczniejszych słodzików – komitet ekspertów FAO/WHO (JECFA) przyznał mu kategorię „ADI nieokreślone”, czyli najwyższy możliwy poziom bezpieczeństwa dla dodatku do żywności¹³. Jest dopuszczony do stosowania w ponad 50 krajach, w tym w całej Unii Europejskiej.

Jednak od 2023 roku pojawiają się badania, które stawiają pytania o jego bezpieczeństwo sercowo-naczyniowe. Kluczowe obserwacje to:

W analizie krwi ponad 4000 pacjentów z grup ryzyka kardiologicznego (kohort z USA i Europy) wyższy poziom erytrytolu we krwi był istotnie statystycznie związany z wyższym trzyletnim ryzykiem zawału serca, udaru i zgonu¹⁴.
W kontrolowanym badaniu interwencyjnym na 20 zdrowych ochotnikach spożycie 30 g erytrytolu (ilość typowa dla jednego słodzonego napoju lub wypieku) podniosło jego stężenie we krwi z 4 µM do 6480 µM – czyli blisko 1000-krotnie – i znacząco zwiększyło agregację płytek krwi. Glukoza podana w tej samej ilości nie miała takiego efektu⁴.
Podwyższone stężenie erytrytolu utrzymywało się we krwi przez ponad 48 godzin po jednorazowym spożyciu¹⁵.
Badanie in vitro (na ludzkich komórkach naczyń mózgowych) wykazało, że ekspozycja na erytrytol w stężeniu odpowiadającym jednej porcji napoju zwiększa produkcję wolnych rodników (ROS) o około 75%, obniża produkcję tlenku azotu (NO) o około 20% i podwyższa poziom endoteliny-1 (silnego czynnika zwężającego naczynia) o około 30%¹⁶.

Ważny kontekst naukowy – korelacja to nie przyczynowość: Opisane badania obserwacyjne wykazują związek między poziomem erytrytolu we krwi a ryzykiem sercowo-naczyniowym, ale nie dowodzą, że to erytrytol powoduje te choroby. Część uczestników badań miała już wcześniej choroby serca, cukrzycę i nadciśnienie. Co istotne, erytrytol jest też produkowany przez sam organizm z glukozy (przez szlak pentozofosforanowy) – jego podwyższony poziom we krwi może być więc markerem zaburzeń metabolicznych, a nie przyczyną¹⁷. Analizy mendlowskie (oceniające przyczynowość metodami genetycznymi) nie potwierdziły, że erytrytol powoduje chorobę wieńcową, cukrzycę typu 2, zaburzenia nerek ani inne choroby kardiometaboliczne⁵. Potrzebne są długoterminowe randomizowane badania kliniczne, aby rozstrzygnąć tę kwestię¹⁸.

W jakich produktach znajdziesz erytrytol i ile go spożywasz?

Erytrytol jest obecny w bardzo wielu produktach spożywczych dostępnych w Polsce – często bez wyraźnego oznaczenia na froncie opakowania. Szukaj go na liście składników pod nazwą „erytrytol” lub numerem E968. Słodkość erytrytolu wynosi około 70% słodkości zwykłego cukru, ma charakterystyczny chłodzący posmak wynikający z ujemnego ciepła rozpuszczania¹⁹.

Erytrytol znajdziesz najczęściej w:

napojach „zero cukru” i „zero kalorii” – szczególnie tych słodzonych kombinacją kilku słodzików
tabliczkach czekolady i wyrobach czekoladowych „bez cukru” lub „keto”
lodach, deserach i jogurtach „light” lub „dla diabetyków”
gumach do żucia i cukierkach bez cukru
domowych zamiennikach cukru sprzedawanych w sklepach ze zdrową żywnością (często w mieszankach z erytrytolem i stewią lub monkfruitem)
suplementach diety i lekach jako substancja pomocnicza poprawiająca smak i konsystencję

Dla porównania: typowa porcja słodzonego napoju może zawierać 20–30 g erytrytolu – to dawka, która w badaniach klinicznych podnosiła jego stężenie we krwi blisko 1000-krotnie¹⁵.

Czy erytrytol produkowany jest też przez twój organizm?

Tak – i to ważna informacja przy interpretacji badań. Organizm człowieka sam wytwarza erytrytol z glukozy przez szlak pentozofosforanowy. Synteza ta jest nasilana przez dostępność glukozy i obecność wolnych rodników (reaktywnych form tlenu)²⁰. Może to oznaczać, że u osób z cukrzycą, hiperglikemią czy stresem oksydacyjnym poziom erytrytolu we krwi jest wyższy niezależnie od diety.

Badania wykazały, że wysokie spożycie sacharozy (zwykłego cukru) podnosi poziom erytrytolu w tkankach i krwi – co sugeruje, że produkcja erytrytolu przez organizm może być mechanizmem „odprowadzania” nadmiaru glukozy²¹. To jeden z powodów, dla których trudno jednoznacznie rozróżnić, czy podwyższony erytrytol we krwi pochodzi z diety, czy jest skutkiem zaburzonego metabolizmu glukozy.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Erytrytol jest składnikiem żywności, nie lekiem – jednak w świetle nowych danych naukowych pewne grupy powinny zachować szczególną ostrożność i porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą przed regularnym, dużym spożyciem produktów bogatych w erytrytol.

Skonsultuj się z lekarzem, jeśli:

masz chorobę wieńcową, przebyłeś zawał serca lub udar mózgu – badania obserwacyjne wykazały związek między wysokim stężeniem erytrytolu we krwi a ryzykiem takich zdarzeń²²
masz cukrzycę, otyłość lub zespół metaboliczny i spożywasz duże ilości produktów słodzonych erytrytolem – autorzy badań klinicznych zalecają szczególną ostrożność w tej grupie⁶
przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę, acenokumarol) lub leki przeciwpłytkowe (np. kwas acetylosalicylowy, klopidogrel) – potencjalne działanie proagregacyjne erytrytolu może mieć znaczenie kliniczne²³
po spożyciu produktów z erytrytolem pojawią się u ciebie bóle brzucha, biegunka lub inne dolegliwości pokarmowe – choć erytrytol jest lepiej tolerowany niż inne poliole, u niektórych osób może powodować dyskomfort przy dużych dawkach
jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie dużych dawek erytrytolu w tych grupach

Jeśli chcesz ograniczyć spożycie erytrytolu, warto czytać etykiety – szukaj E968 lub nazwy „erytrytol” na liście składników. Alternatywami, które według wstępnych danych nie wykazują podobnego wpływu na naczynia krwionośne, są stewia i ekstrakt z monkfruitu²⁴.

Pamiętaj, że obecna wiedza naukowa nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, że erytrytol powoduje choroby serca – związek przyczynowy nie został udowodniony. Jednocześnie pytania, które postawiły najnowsze badania, są na tyle poważne, że warto być świadomym pacjentem i rozmawiać o tym z lekarzem, zwłaszcza jeśli należysz do grupy ryzyka sercowo-naczyniowego.

Pytania i odpowiedzi

Czy erytrytol ma kalorie?

Erytrytol dostarcza zaledwie 0,2 kcal/g, co w praktyce oznacza niemal zero kalorii. Organizm wchłania go w jelicie cienkim i wydala z moczem bez przetwarzania na energię⁷.

Czy erytrytol podnosi poziom cukru we krwi?

Nie – erytrytol nie podnosi poziomu glukozy ani insuliny. Na podstawie Oświadczenia Zdrowotnego zatwierdzonego przez Komisję Europejską, produkty z erytrytolem zamiast cukru powodują mniejszy wzrost glikemii po posiłku w porównaniu z produktami słodzonymi cukrem³.

Czy erytrytol jest bezpieczny dla diabetyków?

Erytrytol nie wpływa na poziom glukozy ani insuliny, dlatego jest stosowany w produktach dla osób z cukrzycą. Jednak w świetle nowych badań sugerujących możliwy związek z ryzykiem sercowo-naczyniowym, osoby z cukrzycą – które i tak mają wyższe ryzyko chorób serca – powinny omówić regularne spożycie erytrytolu z lekarzem⁶.

Czy erytrytol niszczy zęby?

Nie – erytrytol nie jest fermentowany przez bakterie jamy ustnej, więc nie powoduje próchnicy. Na podstawie Oświadczenia Zdrowotnego zatwierdzonego przez Komisję Europejską, stosowany zamiast cukru przyczynia się do utrzymania mineralizacji zębów².

Dlaczego erytrytol nie powoduje biegunki jak inne słodziki?

Większość alkoholi cukrowych dociera do jelita grubego, gdzie jest fermentowana i przyciąga wodę, wywołując wzdęcia i biegunkę osmotyczną. Erytrytol w około 90% wchłania się już w jelicie cienkim i trafia bezpośrednio do krwi, więc bardzo mała jego ilość dociera do okrężnicy⁹.

Czy erytrytol zwiększa ryzyko zawału serca lub udaru?

Badania obserwacyjne wykazały związek między wyższym stężeniem erytrytolu we krwi a większym ryzykiem zawału i udaru, a badania na zdrowych ochotnikach pokazały, że 30 g erytrytolu zwiększa reaktywność płytek krwi. Jednak analizy mendlowskie nie potwierdziły przyczynowości – erytrytol może być markerem zaburzeń metabolicznych, a nie ich przyczyną. Potrzebne są dalsze badania⁴⁵.

Ile erytrytolu jest w typowym napoju bez cukru?

Standardowa porcja słodzonego napoju lub wypieku może zawierać około 20–30 g erytrytolu. Badania wykazały, że taka jednorazowa dawka podnosi stężenie erytrytolu we krwi blisko 1000-krotnie, a podwyższony poziom utrzymuje się przez ponad 48 godzin¹⁵.

Czy organizm sam produkuje erytrytol?

Tak – erytrytol jest wytwarzany endogennie z glukozy przez szlak pentozofosforanowy. Produkcja ta nasila się przy wysokiej dostępności glukozy i w warunkach stresu oksydacyjnego, co może wyjaśniać, dlaczego osoby z zaburzeniami metabolicznymi mają wyższy poziom erytrytolu we krwi niezależnie od diety²⁰.

Jak znaleźć erytrytol na etykiecie produktu?

Szukaj nazwy „erytrytol” lub numeru E968 na liście składników. Erytrytol jest często łączony z innymi słodzikami, np. stewią lub sukralozą, i może być obecny w produktach oznaczonych jako „bez cukru”, „keto” lub „light”²⁵.

Czy erytrytol jest dopuszczony do stosowania w Unii Europejskiej?

Tak – erytrytol (E968) jest zatwierdzony jako dodatek do żywności w Unii Europejskiej. Komitet ekspertów FAO/WHO (JECFA) przyznał mu kategorię „ADI nieokreślone”, czyli najwyższy możliwy poziom bezpieczeństwa dla dodatku do żywności¹³.

Czy erytrytol jest bezpieczny w ciąży?

Brak wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa dużych dawek erytrytolu w ciąży i podczas karmienia piersią. Kobiety ciężarne powinny zachować ostrożność i skonsultować się z lekarzem przed regularnym spożywaniem produktów bogatych w erytrytol¹³.

Czy erytrytol wpływa na płytki krwi?

Badania wykazały, że erytrytol obniża próg aktywacji płytek krwi, zwiększając ich skłonność do agregacji. W kontrolowanym badaniu na zdrowych ochotnikach 30 g erytrytolu istotnie zwiększyło agregację płytek, podczas gdy taka sama dawka glukozy nie miała tego efektu⁴.

Jakie są alternatywy dla erytrytolu?

Eksperci wskazują, że stewia i ekstrakt z monkfruitu (Luo Han Guo) na podstawie dotychczasowych badań nie wykazują podobnego niekorzystnego wpływu na naczynia krwionośne i produkcję tlenku azotu, i mogą być bezpieczniejszym wyborem dla osób z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego²⁴.

Erytrytol w świetle badań nad układem naczyniowym – co wiemy, a czego jeszcze nie

Debata naukowa wokół erytrytolu nabrała tempa po 2023 roku, gdy w prestiżowym czasopiśmie Nature Medicine ukazała się analiza metabolomiczna krwi ponad 4000 pacjentów, wskazująca erytrytol jako jeden z najsilniejszych predyktorów poważnych zdarzeń sercowych²⁶. Krytycy badania zwracają jednak uwagę na istotne ograniczenia: uczestnicy byli już obciążeni chorobami serca, cukrzycą i nadciśnieniem, nie zbierano danych o spożyciu erytrytolu z dietą, a część uczestników była badana przed 2001 rokiem, gdy erytrytol nie był jeszcze powszechnym dodatkiem do żywności – co sugeruje, że mierzony erytrytol mógł być głównie endogenny²⁷. Genetyczna analiza mendlowska (Khafagy i wsp., 2024) nie wykazała przyczynowej roli erytrytolu w chorobach serca ani nerkach²⁸. Nauka jest w toku – i warto śledzić jej postępy.

Erytrytol a naczynia mózgowe – najnowsze badania laboratoryjne

W 2025 roku opublikowano badanie przeprowadzone na Uniwersytecie Kolorado, w którym ludzkie komórki śródbłonka naczyń mózgowych eksponowano przez 3 godziny na stężenie erytrytolu odpowiadające jednej porcji napoju (6 mM, czyli ok. 30 g). Wyniki: produkcja wolnych rodników wzrosła o ok. 75%, poziom tlenku azotu – kluczowego czynnika rozkurczającego naczynia – spadł o ok. 20%, a stężenie endoteliny-1 (substancji zwężającej naczynia) wzrosło o ok. 30%. Dodatkowo zablokowane zostało uwalnianie t-PA – enzymu rozkładającego skrzepy¹⁶. Autorzy podkreślają, że są to wyniki badań in vitro na izolowanych komórkach i nie można na ich podstawie wyciągać ostatecznych wniosków dotyczących ryzyka klinicznego u ludzi¹⁸.

Erytrytol – historia i regulacje

Erytrytol towarzyszy człowiekowi od tysięcy lat jako naturalny składnik żywności – winogron, gruszek, melonów, serów i wina. Jednak jego masowa produkcja przemysłowa metodą fermentacji rozpoczęła się dopiero w latach 90. XX wieku w Japonii. W Stanach Zjednoczonych erytrytol uzyskał status GRAS (Generally Recognized as Safe) w 2001 roku, a w Unii Europejskiej jako E968 został dopuszczony do stosowania w żywności w 2006 roku. Komitet FAO/WHO (JECFA) przyznał mu kategorię „ADI nieokreślone” – najwyższy poziom bezpieczeństwa – na podstawie wieloletnich badań toksykologicznych, reprodukcyjnych i teratologicznych¹³. Popularność erytrytolu gwałtownie wzrosła wraz z boomem na diety niskowęglowodanowe i „keto” w drugiej dekadzie XXI wieku.