Erlotynib, afatynib i gefitynib to nowoczesne leki stosowane głównie w leczeniu niedrobnokomórkowego raka płuca z mutacjami EGFR. Różnią się zakresem wskazań, profilem bezpieczeństwa i możliwymi zastosowaniami u pacjentów z różnymi schorzeniami współistniejącymi.
Inhibitory kinazy tyrozynowej EGFR – jakie substancje są porównywane?
W leczeniu zaawansowanego niedrobnokomórkowego raka płuca (NDRP) z aktywującymi mutacjami genu EGFR stosuje się przede wszystkim trzy substancje czynne:
- Erlotynib – należy do grupy inhibitorów kinazy tyrozynowej EGFR. Stosowany jest głównie doustnie w leczeniu NDRP oraz w skojarzeniu z gemcytabiną w raku trzustki1.
- Afatynib – również inhibitor kinazy tyrozynowej EGFR, jednak działa nieodwracalnie na kilka receptorów z rodziny ErbB (EGFR, HER2, ErbB3, ErbB4)2.
- Gefitynib – inhibitor kinazy tyrozynowej EGFR, stosowany w podobnych wskazaniach jak erlotynib, przede wszystkim w leczeniu NDRP z mutacją EGFR3.
Wszystkie te leki należą do tej samej grupy terapeutycznej, są stosowane doustnie i mają podobny mechanizm działania, choć różnią się pewnymi szczegółami dotyczącymi wpływu na organizm oraz zakresem wskazań423.
Wskazania terapeutyczne – kiedy są stosowane?
Choć erlotynib, afatynib i gefitynib mają podobne zastosowanie, istnieją między nimi pewne różnice w zakresie wskazań:
- Erlotynib jest stosowany:
- jako lek pierwszego rzutu u dorosłych z NDRP z aktywującą mutacją EGFR, zarówno w chorobie miejscowo zaawansowanej, jak i z przerzutami,
- w leczeniu podtrzymującym po chemioterapii,
- w przypadku niepowodzenia wcześniejszej chemioterapii,
- w skojarzeniu z gemcytabiną w raku trzustki z przerzutami1.
- Afatynib znajduje zastosowanie:
- w leczeniu dorosłych z NDRP z aktywującą mutacją EGFR jako leczenie pierwszego rzutu,
- w leczeniu NDRP o histologii płaskonabłonkowej po niepowodzeniu chemioterapii5.
- Gefitynib stosuje się:
- w monoterapii u dorosłych z miejscowo zaawansowanym lub przerzutowym NDRP z aktywującą mutacją EGFR3.
Wszystkie te leki są przeznaczone do stosowania wyłącznie u dorosłych. Nie zaleca się ich użycia u dzieci i młodzieży w leczeniu raka płuca678. Dodatkowo, afatynib ma unikalne wskazanie do stosowania u pacjentów z NDRP o histologii płaskonabłonkowej po wcześniejszej chemioterapii, czego nie dotyczy erlotynib ani gefitynib5.
Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne
Wszystkie trzy substancje czynne blokują aktywność kinazy tyrozynowej receptora dla naskórkowego czynnika wzrostu (EGFR), co prowadzi do zahamowania podziałów komórkowych i śmierci komórek nowotworowych423. Jednak:
- Erlotynib i gefitynib działają odwracalnie na EGFR.
- Afatynib działa nieodwracalnie i dodatkowo blokuje inne receptory z rodziny ErbB, co może mieć znaczenie u niektórych pacjentów z rzadziej występującymi mutacjami EGFR2.
Wchłanianie wszystkich trzech leków odbywa się po podaniu doustnym, ale:
- Erlotynib osiąga maksymalne stężenie w osoczu po ok. 4 godzinach, a jego biodostępność może być zwiększona przez pokarm9.
- Afatynib powinien być przyjmowany na czczo, ponieważ pokarm znacznie zmniejsza jego wchłanianie10.
- Gefitynib można przyjmować niezależnie od posiłków11.
Wszystkie leki są wydalane głównie z kałem, a ich eliminacja przez nerki jest niewielka. Jednak stopień wydalania i wpływ niewydolności nerek czy wątroby na farmakokinetykę może się różnić – o czym więcej w kolejnych sekcjach121314.
Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice
Wszystkie trzy substancje są przeciwwskazane u osób z nadwrażliwością na substancję czynną lub inne składniki leku151617. Warto jednak zwrócić uwagę na dodatkowe środki ostrożności:
- Erlotynib i afatynib mogą powodować ciężkie reakcje skórne, biegunkę, zaburzenia czynności wątroby, śródmiąższową chorobę płuc i uszkodzenie rogówki1819.
- Afatynib dodatkowo może powodować perforację przewodu pokarmowego oraz wymaga ostrożności u osób z chorobami serca20.
- Gefitynib jest przeciwwskazany w okresie karmienia piersią17.
Wszystkie leki mogą powodować ciężką biegunkę, która wymaga szybkiego leczenia i czasami przerwania terapii. Każdy z nich może także prowadzić do uszkodzenia wątroby i wymaga monitorowania jej funkcji podczas leczenia212214.
Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów
Dzieci i młodzież: Żaden z tych leków nie jest zalecany do stosowania u dzieci i młodzieży z NDRP678.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią:
- Brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania wszystkich tych leków w ciąży. Zaleca się stosowanie skutecznej antykoncepcji podczas leczenia i przez określony czas po zakończeniu terapii. Stosowanie u kobiet w ciąży jest możliwe tylko wtedy, gdy potencjalne korzyści przewyższają ryzyko232411.
- Karmienie piersią jest przeciwwskazane podczas terapii gefitynibem oraz odradzane podczas stosowania erlotynibu i afatynibu2526.
Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby:
- Erlotynib nie powinien być stosowany u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby6.
- Afatynib nie jest zalecany u osób z ciężką niewydolnością wątroby (stopień C wg Child-Pugh)7.
- Gefitynib wymaga ostrożności u osób z umiarkowaną do ciężkiej niewydolnością wątroby i regularnego monitorowania14.
Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek:
- Erlotynib nie jest zalecany u pacjentów z ciężką niewydolnością nerek6.
- Afatynib nie powinien być stosowany u pacjentów z bardzo ciężkimi zaburzeniami czynności nerek (eGFR < 15 ml/min/1,73 m²)27.
- Gefitynib może być stosowany, jeśli klirens kreatyniny jest powyżej 20 ml/min, ale wymaga ostrożności u osób z ciężką niewydolnością nerek14.
Kierowcy i osoby obsługujące maszyny: Erlotynib i gefitynib nie wpływają na zdolność prowadzenia pojazdów, natomiast afatynib może powodować działania niepożądane ze strony oczu, które mogą wpłynąć na tę zdolność282911.
- Palenie tytoniu znacznie obniża skuteczność erlotynibu, dlatego osobom palącym zaleca się zaprzestanie palenia podczas terapii30.
- Afatynib może być stosowany w niektórych rzadkich mutacjach EGFR, gdzie inne inhibitory są mniej skuteczne31.
- Wszystkie te leki wymagają regularnego monitorowania funkcji wątroby i nerek oraz obserwacji w kierunku działań niepożądanych, zwłaszcza biegunki i zmian skórnych3233.
Tabela porównawcza – najważniejsze cechy substancji czynnych
| Substancja czynna | Najważniejsze wskazania | Stosowanie u dzieci | Stosowanie w ciąży | Stosowanie u kierowców |
|---|---|---|---|---|
| Erlotynib | NDRP z mutacją EGFR, rak trzustki (z gemcytabiną) | Nie zaleca się | Nie zaleca się, brak danych | Brak przeciwwskazań |
| Afatynib | NDRP z mutacją EGFR, NDRP płaskonabłonkowy po chemioterapii | Nie zaleca się | Nie zaleca się, brak danych | Ostrożność – możliwe działania niepożądane ze strony oczu |
| Gefitynib | NDRP z mutacją EGFR | Nie zaleca się | Nie zaleca się, brak danych | Brak przeciwwskazań |
Erlotynib, afatynib i gefitynib – wybór leku zależny od sytuacji klinicznej
Wszystkie trzy leki są skutecznymi inhibitorami kinazy tyrozynowej EGFR, ale mają pewne różnice, które mogą wpływać na wybór leczenia:
- Afatynib może być preferowany u pacjentów z NDRP o histologii płaskonabłonkowej lub z rzadkimi mutacjami EGFR34.
- Erlotynib znajduje dodatkowe zastosowanie w leczeniu raka trzustki z przerzutami w połączeniu z gemcytabiną35.
- Gefitynib i erlotynib mają podobny profil zastosowań w NDRP z mutacją EGFR, ale różnią się detalami dotyczącymi bezpieczeństwa u osób z zaburzeniami pracy wątroby czy nerek14.
Wybór odpowiedniego leku powinien być zawsze dostosowany do indywidualnej sytuacji pacjenta, uwzględniając typ nowotworu, obecność konkretnych mutacji, wcześniejsze leczenie oraz współistniejące choroby i ogólny stan zdrowia.













