Dziewanna

Co to jest dziewanna i jakie składniki aktywne zawiera?

Dziewanna to roślina z rodziny trędownikowatych (Scrophulariaceae), obejmująca kilka gatunków stosowanych w ziołolecznictwie – przede wszystkim dziewannę drobnokwiatową (Verbascum phlomoides), kutnerową (Verbascum thapsus) i wielkokwiatową (Verbascum densiflorum). W aptekach i sklepach zielarskich można spotkać suszony kwiat dziewanny, wyciąg suchy, wyciąg płynny lub olej z kwiatu – wszystkie te formy wywodzą się z tych samych gatunków i zawierają podobny profil substancji aktywnych⁹.

Za właściwości lecznicze rośliny odpowiadają głównie cztery grupy związków. Saponiny triterpenoidowe (w tym mulleinsaponiny I–VII) działają jak naturalne detergenty – rozrzedzają wydzielinę w drogach oddechowych i ułatwiają jej odkrztuszanie¹⁰¹¹. Mucylaga (śluz roślinny, ok. 3% suchej masy liścia) tworzy ochronną warstwę na błonach śluzowych, zmniejszając podrażnienie i uczucie suchości¹². Flawonoidy – luteolina, apigenina, kemferol i pochodne kwercetyny – wykazują właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne¹. Wreszcie werbaskozyd (glikozyd fenyloetylenoidowy) to jeden z najlepiej przebadanych składników dziewanny: w badaniach laboratoryjnych hamował wytwarzanie prozapalnych cytokin TNF-α i IL-8 poprzez blokowanie szlaku NF-κB oraz obniżał poziom reaktywnych form tlenu¹³.

Roślina zawiera też irydoidy (aukubina, katalapol), garbniki, olejek eteryczny, witaminę C i minerały (wapń, magnez)¹⁴¹⁵. Każda z tych substancji wnosi inny element do ogólnego działania preparatu.

Na co stosuje się dziewannę? Tradycja i współczesne badania

Dziewanna ma ponad 2000-letnią historię stosowania w chorobach płuc – po raz pierwszy opisał ją grecki lekarz Dioskurydes¹⁶. Dziś ziele stosuje się głównie jako wsparcie przy kaszlu, zapaleniu oskrzeli, chrypce, zapaleniu gardła i migdałków, a także przy astmie i stanach nieżytowych górnych dróg oddechowych¹⁷¹⁸.

W badaniach laboratoryjnych ekstrakty dziewanny wykazały aktywność przeciwwirusową wobec wirusa grypy A i wirusa opryszczki pospolitej (HSV-1 i HSV-2), a jedno badanie odnotowało synergistyczne działanie naparu z kwiatów dziewanny z amantadyną przeciwko wirusowi grypy³²². Aktywność antybakteryjna – wobec Staphylococcus aureus, E. coli i Klebsiella pneumoniae – również pochodzi wyłącznie z badań in vitro; nie ma badań klinicznych potwierdzających skuteczność dziewanny w leczeniu zakażeń bakteryjnych u ludzi⁴²³.

Jedno randomizowane badanie kontrolowane wykazało, że krem zawierający ekstrakt z dziewanny stosowany dwa razy dziennie przez 10 dni przyspieszył gojenie ran po nacięciu krocza u kobiet rodzących po raz pierwszy⁵. To na razie jedyne opublikowane badanie kliniczne z interwencją dziewanną w roli głównej.

Tradycyjnie stosowany jest też olej z kwiatu dziewanny jako preparat do uszu przy bólu ucha. Badanie kliniczne z udziałem dzieci wykazało, że krople do uszu zawierające dziewannę, czosnek, nagietek i ziele dziurawca zmniejszały ból ucha w ostrym zapaleniu ucha środkowego porównywalnie do konwencjonalnych kropli²⁴²⁵.

Formy preparatów z dziewanny – jak się je stosuje?

Dziewanna dostępna jest w kilku postaciach, które różnią się stężeniem składników aktywnych i sposobem zastosowania.

Przygotowując napar z liści, zawsze przecedź go przez gęste sitko lub filtr kawowy. Drobne włoski na liściach (trichomy) mogą podrażnić gardło i błony śluzowe, jeśli trafią do napoju²⁸.

Działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne dziewanny

Badania laboratoryjne wskazują, że werbaskozyd – główny glikozyd fenyloetylenoidowy w kwiatach dziewanny – obniża produkcję wolnych rodników i hamuje aktywność enzymu iNOS (syntazy tlenku azotu), co przekłada się na zmniejszenie stanu zapalnego³⁰. Flawonoidy (luteolina, kemferol) blokują mediatory zapalne i wykazują właściwości antyproliferacyjne w modelach komórkowych – badania te są jednak prowadzone in vitro i nie można ich bezpośrednio przekładać na efekty u ludzi³⁰.

Antyoksydacyjne działanie dziewanny jest dobrze udokumentowane w testach laboratoryjnych. Ekstrakty z liści i kwiatów wykazują silną aktywność wymiatania rodników DPPH³¹. Roślina zawiera też witaminę C, która dodatkowo wspiera ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym³².

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Dziewanna jest suplementem i surowcem zielarskim, a nie lekiem zastępującym leczenie. Skonsultuj stosowanie z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie; producenci i autorzy monografii zalecają unikanie bez nadzoru specjalisty⁷³³;
• przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe lub obniżające ciśnienie krwi – dziewanna może nasilać ich działanie⁸³⁴;
• przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe – opisywano potencjalne interakcje³⁵;
• masz potwierdzoną alergię na rośliny z rodziny trędownikowatych lub Asteraceae – odnotowano przypadki kontaktowego zapalenia skóry po ekspozycji na dziewannę³⁶;
• chcesz stosować olej do uszu u dziecka – przed użyciem wyklucz perforację błony bębenkowej; nie stosuj oleju przy przebitej błonie²⁸;
• kaszel, chrypka lub duszność utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie, nasilają się lub towarzyszą im gorączka, ból w klatce piersiowej, krwioplucie – mogą to być objawy wymagające diagnostyki medycznej;
• po zastosowaniu preparatu pojawi się wysypka, swędzenie lub inne objawy alergiczne – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem³⁷.

Dziewanna nie zastępuje antybiotyków ani leków przepisanych przez lekarza. Przy poważnych zakażeniach (zapalenie płuc, angina paciorkowcowa) niezbędna jest konsultacja medyczna.

Dziewanna może być wartościowym uzupełnieniem domowej apteczki przy łagodnych dolegliwościach dróg oddechowych. Wybieraj preparaty od sprawdzonych producentów, przecedzaj napary przez filtr, unikaj nasion i nie przekraczaj zalecanych dawek. Jeśli stosowanie ma trwać dłużej niż kilka tygodni lub dotyczy dziecka, warto porozmawiać z farmaceutą lub lekarzem.