Drzewo karanja

Co to jest drzewo karanja i co zawierają jego nasiona oraz olej?

Drzewo karanja (Pongamia pinnata, znane też jako Millettia pinnata) to wiecznie zielone drzewo z rodziny bobowatych, od wieków obecne w ajurwedyjskich i unani systemach medycyny. Jego nasiona, kora, liście, kwiaty i korzenie zawierają kilkadziesiąt związków biologicznie czynnych, a najlepiej poznaną formą użytkową jest olej karanja – tłoczony na zimno z nasion⁶.

Profil chemiczny rośliny jest wyjątkowo bogaty. Dominującą grupę stanowią flawonoidy i furanoflawonoidy – spośród nich karanjin i pongamol uchodzą za główne związki czynne odpowiedzialne za działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Obok nich wyizolowano pongapin, pongachromene, lancheolatin B, kanjone, witeksynę, izokwercytrynę, kemferol i kwercetynę¹⁷. W nasionach zidentyfikowano ponadto triterpenoidy (pinnatin), sterole (β-sitosterol glukozydy) oraz osiem kwasów tłuszczowych (trzy nasycone i pięć nienasyconych), które stanowią do 30–35% oleju i nadają mu właściwości emoliencyjne⁸.

Liście zawierają alkaloidy, fenole, garbniki, saponiny, terpenoidy, steroidy i glikozydy; świeże liście mają wyższą zawartość flawonoidów (21,5 mg/g) i fenoli (22,1 mg/g) niż liście suszone⁹. Kora i korzeń są źródłem kolejnych frakcji przeciwzapalnych i przeciwbólowych¹.

Jakie właściwości biologiczne dokumentują badania naukowe?

Zdecydowana większość dostępnych danych pochodzi z badań in vitro (na hodowlach komórkowych) i na zwierzętach – należy mieć to na uwadze, interpretując poniższe wyniki. Badania kliniczne u ludzi są nieliczne i zazwyczaj pilotażowe.

Działanie przeciwzapalne. Ekstrakt etanolowy z liści (frakcja 70%) wykazywał istotną aktywność przeciwzapalną w modelach ostrego, podostrowego i przewlekłego stanu zapalnego u szczurów, bez działania uszkadzającego błonę śluzową żołądka. Ekstrakt z kory łodygi (400–800 mg/kg) obniżał poziom TNF-α i IL-1β w surowicy zwierząt¹². W badaniu in vitro etanolowy ekstrakt z nasion hamował denaturację albumin w 68% przy stężeniu 500 µg (dla porównania: diklofenak – 92% przy tej samej dawce)¹³.

Działanie antyoksydacyjne. Ekstrakt etanolowy z nasion wykazał zależną od dawki aktywność w teście DPPH – 74,9% wymiatania wolnych rodników przy 500 µg¹⁴. Pongapin uzyskał najwyższy wynik DPPH (IC₅₀ = 3,21 µg/ml) spośród badanych ekstraktów z kory, liści i nasion¹⁵. Podawanie ekstraktu z liści szczurom z hiperammoniemią znacząco podnosiło poziom enzymów antyoksydacyjnych (dysmutaza ponadtlenkowa, katalaza, peroksydaza glutationowa) w wątrobie¹⁶.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe. Olej z nasion wykazywał aktywność wobec Staphylococcus aureus i Pseudomonas aeruginosa; ekstrakty z liści hamowały wzrost E. coli, S. aureus, Klebsiella, Salmonella i Vibrio cholerae. Ekstrakt z kory (MIC = 100 µg/ml) działał synergistycznie z konwencjonalnymi antybiotykami wobec Bacillus subtilis i Aspergillus niger¹⁷. Ekstrakt z nasion hamował wzrost Candida albicans, Epidermophyton floccosum i Saprolegnia parasitica¹⁸.

Działanie przeciwcukrzycowe (wstępne dane). W modelach zwierzęcych (szczury z alloksanową cukrzycą) doustny ekstrakt etanolowy z kwiatów w dawce 300 mg/kg obniżał stężenie glukozy we krwi do poziomu porównywalnego z glibenklamidem (600 µg/kg). Karanjin i pongamol zidentyfikowano jako związki wiodące o działaniu przeciwhiperglikemicznym – pongamol pobudzał translokację GLUT4 w komórkach mięśni szkieletowych²¹⁹. Wyniki te nie zostały dotychczas potwierdzone w dużych badaniach klinicznych u ludzi.

Pozostałe aktywności udokumentowane w badaniach przedklinicznych.

• Gastroprotekcyjne: metanolowy ekstrakt z korzeni chronił błonę śluzową żołądka przed uszkodzeniem przez aspirynę i zwiększał wydzielanie mucyny²⁰.
• Neuroprotekcyjne: ekstrakt etanolowy z kory łodygi (200–400 mg/kg) chronił szczury przed neurotoksycznością glutaminianu sodu, porównywalnie do dekstrometorfanu (30 mg/kg)²¹.
• Hepatoprotekcyjne: pongamol obniżał poziom ALT i AST w modelach uszkodzenia wątroby wywołanego CCl₄ u gryzoni³.
• Przeciwmalaryczne: metanolowy ekstrakt z kory wykazał aktywność wobec Plasmodium falciparum (szczep 3D7) przy IC₅₀ = 11,67 µg/ml²².
• Gojenie ran: metanolowy ekstrakt z liści poprawiał wytrzymałość tensylną tkanki i zawartość hydroksyproliny u szczurów Wistar²³.

Jak tradycyjna medycyna ajurwedyjska stosuje poszczególne części rośliny?

W systemach ajurwedy i unani karanja (zwana naktamala) była stosowana niemal w całości – każda część rośliny miała przypisane konkretne zastosowanie. Tradycja ta jest dobrze udokumentowana, choć wiele tych zastosowań czeka jeszcze na potwierdzenie w badaniach klinicznych⁶.

Olej karanja stosowano zewnętrznie jako liniment przy bólach reumatycznych i zmianach skórnych; kora wewnętrznie przy krwawiących hemoroidach; liście w formie okładów i soków przy stanach zapalnych stawów i problemach trawiennych²⁴²⁵.

Co mówią badania kliniczne o skuteczności oleju karanja u ludzi?

Dane kliniczne są wciąż ograniczone – większość pochodzi z małych badań pilotażowych lub obserwacji, a nie z dużych randomizowanych prób kontrolowanych. Należy traktować je jako wstępne przesłanki, nie udowodnione wskazania terapeutyczne²⁷.

W jednym badaniu pilotażowym (2018) 5-procentowy preparat z olejem karanja stosowany dwa razy dziennie przez 4 tygodnie zmniejszył nasilenie zmian łuszczących się w egzemie o około 40%³. W małym randomizowanym badaniu (n = 30) codzienny 15-minutowy masaż preparatem z karanja przez miesiąc przyniósł istotną ulgę w bólu kolana przy chorobie zwyrodnieniowej stawów³. W innym badaniu (n = 60, 2021) masaż olejem karanja zmniejszył wyniki bólowe o 30% bardziej niż olej kontrolny przez 6 tygodni²⁸.

Badanie z 2021 roku oceniało żel z ekstraktem karanja w łuszczycy wywołanej imikwimodem u myszy – wyniki były obiecujące, jednak to model zwierzęcy, nie badanie u pacjentów²⁹. Brakuje dużych kontrolowanych badań oceniających bezpieczeństwo i skuteczność doustnego stosowania karanja u ludzi.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Mimo że drzewo karanja i olej karanja są tradycyjnie uważane za bezpieczne w zastosowaniu zewnętrznym, istnieją sytuacje wymagające konsultacji lekarskiej lub farmaceutycznej przed użyciem.

Skonsultuj się z lekarzem, jeśli:

• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa stosowania wewnętrznego; nasiona mogą wywoływać skurcze macicy⁵²⁵.
• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę, acenokumarol) – flawonoidy zawarte w roślinie mogą nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawień⁵.
• Stosujesz leki hipoglikemizujące (na cukrzycę) – ekstrakt może obniżać poziom glukozy; łączenie bez nadzoru grozi hipoglikemią².
• Cierpisz na czynną chorobę wrzodową żołądka lub ciężką niewydolność wątroby czy nerek – brak danych o bezpieczeństwie stosowania wewnętrznego w tych stanach⁵.
• Masz dziecko poniżej 5. roku życia – stosuj wyłącznie zewnętrznie i po konsultacji z pediatrą²⁶.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, gdy wystąpią:

• Objawy kontaktowego zapalenia skóry po zastosowaniu zewnętrznym: zaczerwienienie, pęcherze, nasilone swędzenie lub pieczenie⁵.
• Nudności, biegunka lub bóle brzucha po zastosowaniu wewnętrznym – szczególnie przy dawkach przekraczających 10 g odwaru⁵.
• Objawy alergiczne ogólnoustrojowe: pokrzywka, duszność, obrzęk twarzy lub warg.

Drzewo karanja to roślina z bogatą tradycją i obiecującymi wynikami badań laboratoryjnych – szczególnie w postaci oleju karanja stosowanego zewnętrznie przy zmianach skórnych i bólach stawów. Jeśli sięgasz po preparaty z karanja, wybieraj produkty standaryzowane o określonej zawartości karanjinu, stosuj je zgodnie z zaleceniami producenta i nie zastępuj nimi leczenia zaleconego przez lekarza. Przed zastosowaniem wewnętrznym zawsze skonsultuj się ze specjalistą – dane dotyczące bezpieczeństwa długoterminowego są wciąż zbierane.