Czernidłek kołpakowaty

Czym jest czernidłak kołpakowaty i co go wyróżnia wśród grzybów leczniczych?

Czernidłak kołpakowaty (Coprinus comatus), znany też jako czernidłak kudłaty lub „shaggy mane”, to grzyb jadalny i leczniczy o rocznej globalnej produkcji wynoszącej około 400 000 ton⁹. Wyróżnia się charakterystycznym, postrzępionym kapeluszem, który w miarę dojrzewania przeistacza się w czarną, atramentową masę – zjawisko zwane autodeliquesencją. Grzyb rośnie na łąkach, poboczach dróg i w ogrodach, głównie wiosną i jesienią. W tradycyjnej medycynie chińskiej stosowany był przy cukrzycy, zaburzeniach trawienia, chorobach krążenia i hemoroidach¹⁰.

W aptekach i sklepach ze zdrową żywnością dostępny jest przede wszystkim wyciąg z czernidłaka kołpakowatego w kapsułkach. Suche ekstrakty standaryzowane na zawartość polisacharydów (najczęściej ≥20%) produkowane są metodą ekstrakcji wodnej lub alkoholowej z owocników¹¹¹². Wyciąg 8:1 oznacza, że do wytworzenia 1 g produktu zużyto 8 g surowca.

Jakie substancje bioaktywne zawiera czernidłak kołpakowaty?

Skład tego grzyba jest wyjątkowo zróżnicowany. Naukowcy wyizolowali z owocników, grzybni i brzeczki fermentacyjnej kilka klas związków czynnych²:

• Polisacharydy (w tym 1,3-beta-glukan i beta-D-glukan) – stanowią główną frakcję bioaktywną, odpowiadają za działanie immunomodulujące i antyoksydacyjne¹³.
• Komatyna – białko o udokumentowanym działaniu hipoglikemicznym u szczurów z cukrzycą alloksanową⁴.
• Ergotioneina – tioleowy antyoksydant odkryty w czernidłaku ponad pięćdziesiąt lat temu¹⁴.
• Związki fenolowe i flawonoidy – neutralizują wolne rodniki, wykazują działanie przeciwzapalne¹⁵¹⁶.
• Białko Y3 – małe białko wiążące glikany, zbadane pod kątem aktywności przeciwbiałaczkowej⁵.
• Wanad – pierwiastek śladowy akumulowany przez grzybnię, zwłaszcza przy uprawie na wzbogaconym podłożu; przyczynia się do aktywności hipoglikemicznej¹⁷.
• Lektyny, trójglicerydy, terpeny i triterpeny – dodatkowe frakcje identyfikowane w ekstraktach¹⁰¹².

Grzyb jest też dobrym źródłem białka, błonnika pokarmowego, witamin z grupy B, potasu, fosforu, selenu, magnezu, żelaza i cynku¹⁸. Zawiera około 30 rodzajów wolnych aminokwasów i 8 typów kwasów tłuszczowych¹⁹.

Jak działa wyciąg z czernidłaka na poziom cukru we krwi?

Działanie hipoglikemiczne czernidłaka kołpakowatego jest jednym z najlepiej przebadanych aspektów – choć nadal wyłącznie na modelach zwierzęcych. W badaniach na myszach karmionych sproszkowanymi owocnikami zaobserwowano obniżenie stężenia glukozy w osoczu, poprawę tolerancji glukozy i zahamowanie przyrostu masy ciała bez istotnej redukcji spożycia pokarmu²⁰. Pojedyncza dawka dożołądkowa 3,6 g/kg ciała obniżała glikemię w ciągu 10 godzin, choć efekt był łagodny²⁰.

Za ten efekt odpowiadają co najmniej trzy mechanizmy. Komatyna obniżała poziom cholesterolu i tłuszczów u szczurów z cukrzycą²¹. Polisacharydy z owocników wykazywały działanie hipoglikemiczne u myszy z cukrzycą alloksanową²². Grzyb uprawiany na podłożu wzbogaconym w wanad akumuluje ten pierwiastek, który sam w sobie wykazuje aktywność hipoglikemiczną – jednak dzikie okazy zebrane w Chinach nie zawierały wanadu, co stawia pod znakiem zapytania znaczenie tego mechanizmu w naturalnych warunkach²³. W badaniu na szczurach ekstrakty etanolowe obniżały glikemię i HbA1c³. Badań klinicznych u ludzi z cukrzycą wciąż brakuje.

Czy wyciąg z czernidłaka chroni wątrobę?

W badaniach na szczurach dzienna dawka 50 mg/kg ekstraktu polisacharydowego z czernidłaka kołpakowatego znacząco zmniejszała negatywny wpływ alkoholu na strukturę i funkcję wątroby⁷. Zmodyfikowane polisacharydy z tego grzyba wykazywały jednocześnie aktywność antyoksydacyjną i hepatoprotekcyjną w modelu alkoholowego uszkodzenia wątroby u myszy²⁴. Badania sugerują też potencjalne korzyści w przypadku stłuszczenia wątroby, zapalenia i marskości – jednak wyłącznie na podstawie modeli zwierzęcych³. Efektu hepatoprotekcyjnego nie potwierdzono w badaniach klinicznych.

Jakie działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne wykazuje czernidłak?

Ekstrakty z czernidłaka kołpakowatego zwiększają aktywność endogennych enzymów antyoksydacyjnych – dysmutazy ponadtlenkowej (SOD) i katalazy – oraz ograniczają peroksydację lipidów w modelach zwierzęcych²⁵. Ergotioneina, obecna w grzybie od ponad pięćdziesięciu lat¹⁴, jest silnym antyoksydantem tiolowym. Flawonoidy z brzeczki fermentacyjnej wykazywały działanie przeciwzapalne na makrofagach stymulowanych LPS poprzez szlak MAPK²⁶.

Co badania mówią o właściwościach przeciwnowotworowych czernidłaka?

Wyniki badań laboratoryjnych są obiecujące, ale dotyczą wyłącznie testów in vitro i modeli zwierzęcych. Białko Y3 wyizolowane z owocników zabiło ponad 90% komórek ludzkiej białaczki T-komórkowej (T-ALL) w testach laboratoryjnych, wiążąc się z rzadkim glikanem LDNF i uruchamiając kaskadę trzech enzymów prowadzącą do apoptozy komórek nowotworowych⁵⁶. Ekstrakt octanowy z owocników hamował wzrost komórek raka jajnika²⁹. Substancje z czernidłaka zakłócały szlak NF-κB w komórkach raka piersi MCF7³⁰. Etanolowe ekstrakty blokowały aktywność receptora androgenowego i obniżały poziom PSA w komórkach raka prostaty³¹.

Wszystkie wymienione wyniki dotyczą warunków laboratoryjnych lub modeli zwierzęcych. Czernidłak kołpakowaty nie jest lekiem przeciwnowotworowym i nie może zastępować standardowego leczenia onkologicznego.

Jakie inne właściwości przypisuje się czernidłakowi kołpakowatemu?

Badania laboratoryjne wskazują na kilka dodatkowych kierunków aktywności biologicznej. Ekstrakty wykazywały hamowanie acetylocholinesterazy – enzymu rozkładającego acetylocholinę – co jest sygnałem potencjalnie neuroprotektywnym, choć wyniki są wstępne³²⁵. Grzyb wykazuje szerokie działanie przeciwdrobnoustrojowe: hamuje wzrost bakterii (m.in. Salmonella, Staphylococcus, E. coli), grzybów (Aspergillus, Penicillium) i nicieni³. Laktaza wyizolowana z grzybni wykazywała aktywność antyproliferacyjną i hamowała odwrotną transkryptazę HIV-1 w warunkach laboratoryjnych³³. W badaniach na otyłych szczurach ekstrakt zapobiegał tworzeniu komórek tłuszczowych, obniżał LDL i podwyższał HDL³. Żadnego z tych efektów nie potwierdzono u ludzi.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wyciąg z czernidłaka kołpakowatego jest suplementem diety, nie lekiem, jednak niektóre grupy powinny skonsultować jego stosowanie ze specjalistą:

• Osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe – ze względu na potencjalne działanie hipoglikemiczne wyciągu, łączne stosowanie może nadmiernie obniżyć poziom cukru we krwi⁸.
• Osoby przyjmujące antykoagulanty (np. warfarynę) lub immunosupresanty – możliwe interakcje z polisacharydami immunomodulującymi³⁴.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – brak danych o bezpieczeństwie; ostrożność jest wskazana.
• Osoby z chorobami wątroby lub nerek – metabolizm i eliminacja składników bioaktywnych mogą być zmienione.
• Osoby z alergią na grzyby – mogą wystąpić reakcje alergiczne; rzadkie zaburzenia żołądkowo-jelitowe odnotowano również u osób bez alergii³⁵.
• Grzyby dziko rosnące mogą kumulować metale ciężkie i inne zanieczyszczenia środowiskowe – zbieranie w pobliżu dróg, terenów przemysłowych lub nawożonych pól jest ryzykowne³⁵.

Jeśli po spożyciu grzyba lub wyciągu wystąpią nudności, wymioty, wysypka, zaburzenia rytmu serca lub nagły spadek ciśnienia, należy natychmiast przerwać stosowanie i skontaktować się z lekarzem lub zadzwonić pod numer 112.

Wyciąg z czernidłaka kołpakowatego może być interesującym uzupełnieniem diety dla osób zainteresowanych grzybami leczniczymi, jednak zawsze warto pamiętać o kilku zasadach. Kupuj preparaty od sprawdzonych producentów ze standaryzowaną zawartością polisacharydów. Nie zastępuj lekami suplementem – szczególnie w cukrzycy czy chorobach wątroby. Jeśli zbierasz grzyby samodzielnie, naucz się odróżniać czernidłaka kołpakowatego od podobnie wyglądającego czernidłaka atramentowego, który zawiera kopryną reagującą z alkoholem. Przed włączeniem wyciągu do codziennej rutyny warto omówić to z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza jeśli przyjmujesz inne leki.