Citriodiol

Czym jest citriodiol i jak powstaje?

Citriodiol to naturalny ekstrakt pozyskiwany z olejku eterycznego eukaliptusa cytrynowego (Eucalyptus citriodora, znany też jako Corymbia citriodora). Produkcja polega na przyspieszeniu procesu, który naturalnie zachodzi w liściach drzewa – cytronelal zawarty w olejku jest przekształcany w p-mentano-3,8-diol (PMD), związek o silnym działaniu odstraszającym owady⁹. W surowym olejku eterycznym PMD występuje jedynie w śladowych ilościach, natomiast gotowy citriodiol zawiera go średnio 71%¹⁰. Wysoka koncentracja PMD to właśnie klucz do skuteczności – i to, co odróżnia citriodiol od zwykłego olejku eukaliptusowego czy cytronellowego.

Substancja jest bezbarwna, organiczna i pachnie nieco podobnie do mentolu¹¹. Stosuje się ją w preparatach ochronnych od lat 60. XX wieku, a jej właściwości zostały potwierdzone w licznych badaniach laboratoryjnych i terenowych¹².

Jak citriodiol działa na owady – mechanizm odstraszania

PMD zakłóca pracę receptorów węchowych na czułkach i narządach szczękowych komarów, uniemożliwiając im odczytanie chemicznych sygnałów zdradzających obecność człowieka – dwutlenku węgla, kwasu mlekowego i innych lotnych związków wydzielanych przez skórę¹³. Owad nie ginie, ale zostaje zdezorientowany i odlatuje¹⁴. To istotna różnica w porównaniu z niektórymi środkami chemicznymi – citriodiol nie zabija, lecz skutecznie myli zmysły napastnika.

Poza PMD w olejku obecne są inne naturalne składniki, które synergistycznie wzmacniają i przedłużają działanie repelentne². Właśnie dlatego botaniczny citriodiol jest w badaniach o około 50% skuteczniejszy od syntetycznego, izolowanego PMD, któremu brakuje tych współtowarzyszących związków¹⁵.

Przed jakimi owadami i jak długo chroni citriodiol?

Citriodiol działa na szerokie spektrum owadów i stawonogów. Poniższa tabela zestawia dane z badań laboratoryjnych i terenowych:

Citriodiol chroni również przed owadami przenoszącymi choroby wektorowe: gorączkę denga, wirus Zachodniego Nilu, boreliozę z Lyme, chikungunyę i wirusa Zika¹². Preparaty stosuje się wyłącznie na skórę lub odzież, zgodnie z instrukcją na opakowaniu.

Bezpieczeństwo stosowania – co mówią badania toksykologiczne?

Citriodiol przeszedł rygorystyczne oceny bezpieczeństwa i uzyskał rejestrację w USA, UE, Australii i Kanadzie²¹. W badaniach toksykologicznych wykazano, że substancja nie ma potencjału fototoksycznego, jest niemutagenna, przeszła test aberracji chromosomowych i dała wyniki negatywne w testach mikrojądrowych na myszach²². Przez skórę wchłania się bardzo niewielka ilość substancji, co minimalizuje ogólnoustrojowe narażenie organizmu²³. Citriodiol nie jest klasyfikowany jako substancja uczulająca skórę ani drażniąca²³.

Kilka ważnych zasad bezpiecznego stosowania:

• Dzieci: ocena ryzyka zdrowotnego dopuszcza stosowanie od 3. miesiąca życia, jednak ze względu na cieńszą skórę niemowląt producenci zalecają stosowanie od 6. miesiąca życia⁷. Według zaleceń US CDC preparatów z PMD/citriodiolem nie należy stosować u dzieci poniżej 3. roku życia²⁴. Sprawdź zawsze etykietę konkretnego produktu – dopuszczalne granice wiekowe mogą różnić się między krajami.
• Ciąża i karmienie piersią: wielopokoleniowe badania toksykologiczne oraz bardzo niskie wchłanianie przezskórne przemawiają za brakiem przeciwwskazań; US EPA zarejestrowała substancję do nieograniczonego stosowania przez kobiety w ciąży⁶. Mimo to – jak przy każdym produkcie w ciąży – warto skonsultować się z lekarzem prowadzącym.
• Nie stosuj pod odzieżą: US CDC odradza nakładanie repelentów pod ubranie, ponieważ pocenie się może zwiększać wchłanianie przez skórę²³.
• Kontakt z oczami: citriodiol może powodować podrażnienie oczu – unikaj kontaktu z błonami śluzowymi⁸.

Citriodiol a badania nad aktywnością przeciwwirusową i przeciwbakteryjną

W badaniach laboratoryjnych wykazano, że citriodiol wykazuje działanie bójcze wobec Staphylococcus aureus – bakterii odpowiedzialnej za liszajec zakaźny (impetigo). Na podstawie tych wyników in vitro zaplanowano pilotażowe badanie kliniczne (NCT01611909) z randomizacją i potrójnym zaślepieniem, porównujące 2% i 5% PMD z mupirocyną u dzieci w wieku 12 miesięcy–12 lat z impetigo²⁶²⁷. Wyniki tego badania nie zostały jeszcze opublikowane – na razie mamy jedynie dane laboratoryjne, nie kliniczne.

W 2020 roku laboratoria obronne DSTL (Wielka Brytania) wykazały, że citriodiol w wysokich stężeniach redukuje ilość odzyskiwalnego wirusa SARS-CoV-2 w warunkach laboratoryjnych – zarówno w fazie ciekłej, jak i na powierzchni sztucznej skóry lateksowej²⁸²⁹. Wyniki są jednak wstępne i nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych na ludziach. Sami naukowcy zastrzegli, że stężenia użyte w eksperymencie mogą nie odpowiadać tym uzyskiwanym po nałożeniu preparatu na prawdziwą skórę³⁰. Tych danych nie należy traktować jako podstawy do stosowania citriodiol w profilaktyce lub leczeniu infekcji wirusowych – potrzebne są dalsze badania z recenzją naukową³¹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Citriodiol jest substancją o niskiej toksyczności, jednak istnieją sytuacje wymagające konsultacji medycznej:

• Podrażnienie oczu po kontakcie z preparatem – przepłucz oczy czystą wodą i skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli dolegliwości nie ustępują⁸.
• Reakcje skórne (zaczerwienienie, świąd, wysypka) po nałożeniu preparatu – przerwij stosowanie i skonsultuj się ze specjalistą.
• Dzieci poniżej 3. roku życia – przed zastosowaniem jakiegokolwiek repelentu skonsultuj się z pediatrą²⁴.
• Niemowlęta poniżej 6. miesiąca życia – stosowanie citriodiol nie jest zalecane bez konsultacji lekarskiej⁷.
• Połknięcie preparatu – niezwłocznie skontaktuj się z centrum zatruć lub lekarzem.
• Ciąża z powikłaniami lub choroby przewlekłe – mimo ogólnie dobrego profilu bezpieczeństwa, zawsze warto omówić stosowanie repelentów z lekarzem prowadzącym.

Stosując citriodiol, pamiętaj o kilku praktycznych zasadach: nakładaj preparat wyłącznie na odsłoniętą skórę lub odzież, unikaj okolic oczu i ust, myj ręce po aplikacji i nie nakładaj preparatu pod odzież. Jeśli planujesz podróż do strefy z ryzykiem chorób wektorowych (malaria, denga, borelioza), skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą w sprawie optymalnego stężenia i częstości aplikacji – skuteczna ochrona zależy od właściwego doboru preparatu.