Cyzapryd – porównanie substancji czynnych

Cyzapryd, metoklopramid i itopryd to leki pobudzające perystaltykę przewodu pokarmowego, różniące się wskazaniami, bezpieczeństwem oraz zakresem stosowania u różnych grup pacjentów.

Podobieństwa i ogólna charakterystyka porównywanych substancji czynnych

Cyzapryd, metoklopramid oraz itopryd należą do grupy leków określanych jako prokinetyki, czyli substancji pobudzających perystaltykę przewodu pokarmowego. Ich głównym zadaniem jest poprawa motoryki przewodu pokarmowego, co przekłada się na ułatwienie przesuwania treści pokarmowej przez żołądek i jelita¹²³. Wszystkie te leki wykazują działanie polegające na stymulacji mięśni gładkich przewodu pokarmowego, choć mechanizmy ich działania różnią się szczegółami. Łączy je także to, że nie wpływają istotnie na wydzielanie soków trawiennych¹⁴⁵.

Wszystkie wymienione substancje czynne stosuje się doustnie w postaci tabletek, choć metoklopramid dostępny jest również w formie iniekcji⁶⁷⁸. Różnią się natomiast zakresem wskazań, bezpieczeństwem stosowania oraz możliwością użycia w różnych grupach wiekowych.

Wskazania terapeutyczne i zakres zastosowania

Cyzapryd jest przeznaczony wyłącznie dla dorosłych i stosowany w leczeniu ciężkich przypadków opóźnionego opróżniania żołądka (gastropareza), szczególnie wtedy, gdy inne metody leczenia zawiodły⁹. Jego zastosowanie ogranicza się do trudnych, ostrych sytuacji i wymaga ścisłego nadzoru lekarskiego w warunkach szpitalnych¹⁰.

Metoklopramid wykazuje szersze zastosowanie. Stosowany jest zarówno u dorosłych, jak i dzieci powyżej 1. roku życia. Wskazania obejmują m.in. zapobieganie i leczenie nudności oraz wymiotów po zabiegach chirurgicznych, w trakcie radioterapii, chemioterapii czy w migrenie¹¹¹². Może być używany także w celu poprawy wchłaniania leków przeciwbólowych w ostrych napadach migreny¹².

Itopryd stosuje się u dorosłych w leczeniu objawów czynnościowej niestrawności, takich jak uczucie pełności, wzdęcia, ból w nadbrzuszu, nudności i wymioty, ale nie jest zalecany u dzieci¹³. Jego zastosowanie ogranicza się do niestrawności czynnościowej, a nie do ciężkich zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego, jak w przypadku cyzaprydu.

• Cyzapryd: leczenie ciężkich przypadków gastroparezy u dorosłych⁹
• Metoklopramid: leczenie i zapobieganie nudnościom i wymiotom u dorosłych i dzieci powyżej 1 roku życia¹¹
• Itopryd: leczenie objawów niestrawności czynnościowej u dorosłych¹³

Mechanizm działania i różnice farmakokinetyczne

Cyzapryd działa głównie poprzez pobudzanie receptorów serotoninowych (5-HT4), co zwiększa uwalnianie acetylocholiny w przewodzie pokarmowym, pobudzając jego motorykę. W dawkach terapeutycznych nie wpływa na receptory dopaminowe, dlatego rzadko powoduje działania niepożądane typowe dla tej grupy receptorów, takie jak wzrost poziomu prolaktyny¹.

Metoklopramid działa przede wszystkim jako antagonista receptorów dopaminowych, a także słabo blokuje receptory serotoninowe 5-HT3. Dzięki temu poprawia motorykę przewodu pokarmowego, ale również działa przeciwwymiotnie i uspokajająco. Metoklopramid przenika przez barierę krew-mózg, co powoduje ryzyko działań niepożądanych ze strony ośrodkowego układu nerwowego, np. senności czy zaburzeń ruchowych²¹⁴.

Itopryd łączy w sobie dwa mechanizmy – blokuje receptory dopaminowe D2 oraz hamuje rozkład acetylocholiny poprzez hamowanie acetylocholinoesterazy. Dzięki temu silnie pobudza motorykę górnego odcinka przewodu pokarmowego. Itopryd działa głównie obwodowo, nie przenika do ośrodkowego układu nerwowego, co ogranicza ryzyko działań niepożądanych ze strony mózgu³.

• Cyzapryd: agonista 5-HT4, działa przez nasilenie uwalniania acetylocholiny¹
• Metoklopramid: antagonista dopaminowy, blokuje także 5-HT3, działa na ośrodkowy układ nerwowy²
• Itopryd: antagonista D2 i inhibitor acetylocholinoesterazy, działa głównie obwodowo³

Pod względem farmakokinetyki, cyzapryd i itopryd są szybko wchłaniane z przewodu pokarmowego, osiągając maksymalne stężenie w ciągu kilkudziesięciu minut do 2 godzin. Metoklopramid działa bardzo szybko po podaniu dożylnym, a po podaniu doustnym efekt pojawia się w ciągu 30–60 minut¹⁵¹⁶¹⁷. Itopryd, w odróżnieniu od cyzaprydu, nie jest metabolizowany przez cytochromy P450, co zmniejsza ryzyko interakcji z innymi lekami¹⁸.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Cyzapryd nie może być stosowany u osób z określonymi zaburzeniami rytmu serca, zwłaszcza z wydłużonym odstępem QT, z zaburzeniami elektrolitowymi (np. hipokaliemią), bradykardią, niewydolnością krążenia, a także u pacjentów przyjmujących niektóre inne leki (np. silne inhibitory CYP3A4, leki wydłużające odstęp QT)¹⁹. Nie powinien być stosowany, gdy pobudzenie motoryki przewodu pokarmowego może być niebezpieczne (np. niedrożność przewodu pokarmowego)¹⁹.

Metoklopramid przeciwwskazany jest u osób z krwawieniem, niedrożnością lub perforacją przewodu pokarmowego, z guzem chromochłonnym, padaczką, chorobą Parkinsona oraz u dzieci poniżej 1. roku życia²⁰²¹. Dodatkowo nie może być stosowany u osób z dyskinezą polekową w wywiadzie oraz u pacjentów przyjmujących leki dopaminergiczne²¹.

Itopryd nie powinien być stosowany, jeśli przyspieszone opróżnianie żołądka jest szkodliwe (np. przy krwawieniu, niedrożności mechanicznej czy perforacji przewodu pokarmowego)²². Przeciwwskazaniem jest także nadwrażliwość na substancję czynną lub którykolwiek składnik leku.

• Wspólne przeciwwskazania: niedrożność przewodu pokarmowego, sytuacje, w których pobudzenie perystaltyki może być niebezpieczne¹⁹²⁰²²
• Cyzapryd: dodatkowo przeciwwskazany u osób z zaburzeniami rytmu serca, stosujących leki wydłużające QT¹⁹
• Metoklopramid: przeciwwskazany przy padaczce, chorobie Parkinsona, u dzieci poniżej 1. roku życia²⁰
• Itopryd: nie stosować u dzieci i w przypadku ciężkich zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego²²

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

W przypadku dzieci cyzapryd nie jest w ogóle zalecany – stosuje się go wyłącznie u dorosłych¹⁰. Metoklopramid można stosować u dzieci powyżej 1. roku życia, ale tylko w określonych wskazaniach i przez ograniczony czas¹¹. Itopryd nie jest zalecany dla dzieci, ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności w tej grupie wiekowej²³.

Jeśli chodzi o kobiety w ciąży, cyzapryd może być stosowany jedynie wtedy, gdy potencjalne korzyści przewyższają ryzyko – nie wykazano jednak zwiększonego ryzyka wad wrodzonych u ludzi, choć nie zaleca się stosowania w okresie karmienia piersią²⁴. Metoklopramid może być używany w ciąży, jeśli jest to konieczne, jednak należy unikać jego stosowania pod koniec ciąży ze względu na ryzyko działań niepożądanych u noworodka; nie zaleca się także jego stosowania w czasie karmienia piersią²⁵²⁶. W przypadku itoprydu nie ma wystarczających danych o bezpieczeństwie stosowania w ciąży, dlatego nie zaleca się jego stosowania u kobiet ciężarnych i karmiących²⁷.

U osób starszych wszystkie opisane substancje mogą być stosowane, jednak należy zachować ostrożność i rozważyć ewentualne zmniejszenie dawki, zwłaszcza przy zaburzeniach czynności wątroby lub nerek²⁸²⁹²³.

W przypadku zaburzeń funkcji nerek i wątroby, dla cyzaprydu i metoklopramidu zaleca się zmniejszenie dawki, natomiast przy stosowaniu itoprydu konieczna jest ostrożność i monitorowanie działań niepożądanych²⁸³⁰³¹.

Podczas prowadzenia pojazdów cyzapryd nie wpływa na funkcje psychomotoryczne, natomiast metoklopramid może powodować senność, zawroty głowy i zaburzenia ruchowe, co może ograniczać zdolność do bezpiecznego prowadzenia samochodu. Itopryd bardzo rzadko wywołuje takie objawy, ale nie można ich całkowicie wykluczyć³²³³³⁴.

Podsumowanie: Różnice i podobieństwa w praktycznym zastosowaniu