Bertram lekarski

Czym jest bertram lekarski i skąd pochodzi?

Bertram lekarski (Anacyclus pyrethrum DC.) to wieloletnie ziele należące do rodziny astrowatych (Asteraceae), rosnące dziko w Afryce Północnej, na Półwyspie Arabskim, w basenie Morza Śródziemnego i w północnych Indiach⁶. W różnych tradycjach medycznych nosi kilka nazw – Aqarqarha w arabskiej medycynie unańskiej, Akarkara lub Akkalkara w ajurwedzie, a po angielsku bywa zwany Spanish Chamomile lub Pellitory Root⁶. Surowcem leczniczym jest przede wszystkim korzeń rośliny, który po przekrojeniu wydziela charakterystyczny, ostry aromat i wywołuje intensywne mrowienie na języku. W Polsce bertram dostępny jest głównie jako wyciąg z bertramu lub sproszkowany korzeń w składzie suplementów diety.

Roślina ma długą historię zastosowań – jej korzeń był używany w europejskim ziołolecznictwie już w średniowieczu, a Ibn Sina (Awicenna) opisywał go jako środek napotny i przeciwgorączkowy⁷. Dziś bertram jest mało stosowany w konwencjonalnej medycynie europejskiej, natomiast pozostaje ważnym surowcem w tradycyjnej medycynie Afryki Północnej i Azji Południowej⁸.

Jakie substancje aktywne kryją się w korzeniu bertramu?

Korzeń bertramu lekarskiego zawiera wyjątkowo bogaty i zróżnicowany zestaw związków biologicznie czynnych. Najważniejszą grupą są N-alkyloamidy, a wśród nich pellitoryna (pellitorin) – alkaloid o budowie N-izobtyloamidu, uznawany za główny związek aktywny odpowiedzialny za mrowienie, pobudzenie ślinianek i działanie neurostymulujące¹⁹. Obok pellitoryny w korzeniu zidentyfikowano anacyklinę, herkulinę i pyrethrynę – kolejne N-alkyloamidy charakterystyczne dla tego gatunku¹⁰.

Analizy HPLC wykazały obecność siedmiu związków fenolowych: kwasu galusowego (9,1 µg/ml), rutyny (9,69 µg/ml), kwercetyny (2,66 µg/ml), kwasu chlorogenowego, kwasu p-kumarowego, kwasu kawowego i kwasu wanilinowego¹¹. Łączna zawartość związków fenolowych w ekstrakcie metanolowym wyniosła 33,46 ± 0,57 mg EAG/g ekstraktu, a flawonoidów – 11,08 ± 0,24 mg ekwiwalentu kwercetyny/g¹². Do pozostałych składników należą: sesamin (lignan), inulina (fruktanowy prebiotyk), polisacharydy, skwalen, stygmasterol, kwas cynamonowy, saponiny, triterpeny, olejki eteryczne (m.in. α-pinen, β-kariofilen, eugenol) oraz nasycone kwasy tłuszczowe¹³.

W jakich tradycjach medycznych stosowano bertrama i do czego?

Korzeń bertramu przez wieki był jednym z ważniejszych surowców w medycynie unańskiej, ajurwedyjskiej i północnoafrykańskiej. Najszerzej udokumentowane tradycyjne zastosowania dotyczą jamy ustnej i układu nerwowego¹⁸. Korzeń żuty lub stosowany jako nalewka na dziąsła przynosił ulgę w bólu zęba, zapaleniu dziąseł, próchnicy i periodontitis; jednocześnie pobudzał wydzielanie śliny, co doceniano przy suchości jamy ustnej i gardła¹⁹.

W schorzeniach neurologicznych bertram był stosowany przy porażeniu twarzy (laqwa), niedowładzie połowiczym (falij), padaczce, drżeniach, migrenach i bólach głowy⁷. W medycynie ajurwedyjskiej korzeń w proszku (0,5–1 g) podawany z mlekiem lub miodem uchodził za środek afrodyzjakowy i wzmacniający potencję²⁰. Tradycja unańska wyróżniała też zastosowania w chorobach układu oddechowego (astma, katar, przeziębienie), reumatyzmie, nerwobólach i obrzękach²¹.

Co mówią badania naukowe o właściwościach bertramu?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań in vitro i na zwierzętach – należy o tym pamiętać, interpretując poniższe wyniki.

Działanie przeciwzapalne. Ekstrakt metanolowy z bertramu hamował denaturację białka jaja kurzego w 76,1 ± 1,04% przy stężeniu 10 mg/ml, co było porównywalne z aspiryną (81,1 ± 1,6%)². W badaniu in silico kwas kawowy – jeden ze zidentyfikowanych związków fenolowych – wykazał spontaniczne wiązanie z enzymem COX-2 (ΔG = –23,6 kJ/mol), co sugeruje potencjalny mechanizm hamowania syntezy prostaglandyn²². Wyniki te są jednak wyłącznie laboratoryjne i nie przesądzają o skuteczności klinicznej u człowieka.

Aktywność antyoksydacyjna. W czterech uzupełniających testach in vitro ekstrakt wykazał silne działanie zmiatające wolne rodniki: IC₅₀ dla chelatowania żelaza wyniosło 0,019 mg/ml, dla ABTS⁺ – 0,079 mg/ml, dla DPPH – 0,142 mg/ml, a dla rodnika hydroksylowego – 0,845 mg/ml²³.

Aktywność przeciwbakteryjna. Ekstrakt metanolowy hamował wzrost bakterii w szerokim zakresie stężeń minimalnych (MIC 2,5–27,5 mg/ml). Najsilniejsze działanie stwierdzono wobec Staphylococcus aureus i Candida albicans (MIC = 2,5 mg/ml), słabsze wobec Bacillus subtilis (MIC = 27,5 mg/ml)²⁴. Są to wyniki laboratoryjne i nie oznaczają, że surowiec zastąpi antybiotyk.

Wpływ na układ rozrodczy i poziom testosteronu. W badaniach na szczurach albino wodny wyciąg z korzenia podawany doustnie w dawkach 50 i 100 mg/kg zwiększał liczbę plemników, stężenie fruktozy w pęcherzykach nasiennych i poprawiał wskaźniki zachowań seksualnych³. Ekstrakt etanolowy istotnie podnosił stężenie testosteronu i hormonu luteinizującego u szczurów Wistar²⁵. Dane te dotyczą wyłącznie modeli zwierzęcych.

Działanie neuroprotekcyjne i na pamięć. W modelach zwierzęcych ekstrakt etanolowy wykazywał aktywność hamującą acetylocholinoesterazę (IC₅₀ = 70 ± 1,52 mg/ml), co może przekładać się na utrzymanie wyższego stężenia acetylocholiny w synapsach nerwowych²⁶. Odnotowano też działanie przeciwdrgawkowe, przeciwdepresyjne i przeciwlękowe w badaniach na gryzoniach²⁷.

Działanie hipoglikemizujące. Wodny wyciąg z korzenia podawany przez 21 dni szczurom z cukrzycą indukowaną streptozotocyną (250 mg/kg/dobę doustnie) istotnie obniżał stężenie glukozy we krwi²⁸. To badanie na zwierzętach – nie wolno na tej podstawie stosować bertramu zamiast leków przeciwcukrzycowych.

Jakie formy i dawki bertramu są stosowane tradycyjnie?

Surowcem leczniczym jest wyłącznie korzeń. W tradycji ajurwedyjskiej stosuje się proszek z korzenia w dawce 0,5–1 g dziennie, podawany z miodem, mlekiem lub ghee²⁰. Medycyna unańska podaje nieco wyższe dawki: od 1 g do 2,5–3,5 g sproszkowanego korzenia³¹. W jednym z opisywanych podejść ajurwedyjskich dawka wynosi 125–500 mg dziennie w postaci proszku, dżemu ziołowego (avaleha), oleju leczniczego lub pastylek³².

Zewnętrznie korzeń stosuje się jako nalewkę na dziąsła przy bólu zęba, olej do wcierania przy nerwobólach i drżeniach, a płukankę – przy zapaleniu dziąseł i owrzodzeniach jamy ustnej³³. Wyciąg z bertramu dostępny w suplementach diety powinien być stosowany zgodnie z zaleceniami producenta – brak jednolitego standardu dawkowania opartego na badaniach klinicznych.

Kto powinien zachować ostrożność przy stosowaniu bertramu?

Bertram to roślina o silnym działaniu pobudzającym, dlatego nie jest odpowiednia dla każdego. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami przewodu pokarmowego: duże dawki doustne mogą drażnić błonę śluzową jelit, powodować zgagę, nasilać objawy refluksu, zapalenia żołądka lub jelita grubego⁵. Zbyt wysoka dawka może wywołać nadmierne ślinienie, drżenia mięśni, a nawet utratę przytomności⁵.

Kontakt skóry lub błon śluzowych z surowym korzeniem może wywołać kontaktowe zapalenie skóry – roślina zawiera alkaloidy, które w wyizolowanej postaci są silnymi insektycydami i mogą być toksyczne dla ssaków⁴. Bertramu nie należy stosować w trakcie ciąży ani karmienia piersią – brak jakichkolwiek danych o bezpieczeństwie w tych stanach³⁴. Nie podawaj go dzieciom bez nadzoru specjalisty.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem bertramu, jeśli:

• przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe – bertram może nasilać ich działanie hipoglikemizujące (dane ze zwierząt)²⁸
• stosujesz leki obniżające ciśnienie tętnicze, immunosupresanty, leki przeciwzakrzepowe lub antycholinergiczne – istnieje teoretyczne ryzyko interakcji³⁵
• masz choroby autoimmunologiczne – bertram wykazuje aktywność immunostymulującą, co może być niekorzystne przy niektórych schorzeniach³⁵
• cierpisz na choroby wrzodowe żołądka, zapalenie jelita grubego lub inne schorzenia przewodu pokarmowego⁵
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią³⁴

Natychmiast przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli po użyciu bertramu wystąpią: silne pieczenie lub owrzodzenia w jamie ustnej, drżenia mięśni, nadmierne ślinienie, nasilona zgaga lub krwiste stolce⁵³⁶.

Podsumowując: bertram lekarski to surowiec o bogatym składzie fitochemicznym i udokumentowanych w badaniach przedklinicznych właściwościach przeciwzapalnych, antyoksydacyjnych i neurostymulujących. Jeśli rozważasz jego stosowanie – wybieraj preparaty standaryzowane od sprawdzonych producentów, stosuj się do zalecanych dawek i nie rezygnuj z konsultacji ze specjalistą. Bertram to uzupełnienie, nie substytut leczenia farmakologicznego.